Yazarlar
Çalıştıkça, ileride hak kazanacağınız emekli aylığınızın düşmemesi için bilmeniz gerekenler var. İstifa eden memur, kendi primini ödeyerek emekliliği bekleyebilir. Ama bunun da bazı şartları var…
Yazı dizimizin ilk gününde emeklilik konusunda gelen pek çok soruya cevap olabilecek nitelikteki 10 hususa açıklık getireceğiz.
EMEKLİLİK ZAMANI
Emeklilik tarihini belirleyen üç unsur var. İlki sigorta giriş tarihi. Bu tarih, emeklilik için geçerli olan şartları belirlediği gibi sigortalılık süresini de başlattığı için hayati önemde. Sosyal güvenlik alanında iki kez ciddi değişiklikler oldu, emeklilik yaşı yükseltildi. Bu yüzden erken sigortalı olmak çok önemli. Örneğin bugün 1 Mayıs 2008 tarihinden sonra ilk kez sigortalı olan ve 7.200 gün prim ödeme gün sayısını 2036 yılında dolduran bir kadın sigortalı, 59 yaşında emekli olabilecekken, 7.200 prim gününü 1 Ocak 2048’den sonra dolduracak bir kadın sigortalı 65 yaşında emekli olabiliyor. Dolayısıyla erken sigortalı olmak çok önemli.
ERKEN SİGORTALILIK
Emeklilik için gerekli ikinci şart ise prim ödeme gün sayısı. Bunun için sigortalı olarak çalışmaya başladığınız tarihten sonra kesintisiz olarak çalışmakta fayda var. İlk kez sigortalı olduktan sonra emeklilik için gerekli prim ödeme gün sayısını dolduramayan kadın sigortalıların doğum, erkek sigortalıların ise askerlik borçlanması yapması durumu mümkün.
EMEKLİLİKTE 65 YAŞ
Emeklilik için gerekli son şart ise yaş. Emekli olmak için ilk kez sigortalı olunan tarihte belirlenen yaş şartını sağlamış olmak gerekiyor. 1 Mayıs 2008 tarihinden sonra ilk kez sigortalı olan ve 7.200 gün prim ödeme şartını 1 Ocak 2048 tarihinden sonra dolduracak bütün sigortalılar, kadın – erkek fark etmeksizin 65 yaşlarını doldurduklarında emekli olabilecekler. Bu kişiler sigortalılık süresi ve prim ödeme gün sayılarını doldursalar bile yaşı beklemek zorunda kalacaklar.
AYLIK HESABINDA İKİ KRİTER VAR
Emekli maaşı hesaplanırken iki kriter üzerinden değerlendirme yapılır. Bunlardan ilki ortalama aylık kazancı. Sigortalı SGK’ya ne kadar yüksek ücretle bildirilirse, emekli maaşı da o kadar yüksek olur.
AYLIKLAR NİYE DÜŞER?
Emekli maaşını belirleyen ikinci unsur aylık bağlama oranı. Aylık bağlama oranı konusunda üç dönem söz konusu. 2000 yılı öncesinde 9 bin gün en düşük seviyeden prim ödeyenler için aylık bağlama oranı yüzde 76’ydı. 2000 sonrası - Ekim 2008 öncesi dönemde ise aylık bağlama oranı 9 bin prim ödeyen bir kişi için yüzde 65’e geriledi. Üçüncü dönem olan Ekim 2008 sonrası dönemde ise 9 bin gün prim ödeyen sigortalılar için aylık bağlama oranı yüzde 50 olarak belirlendi. Dolayısıyla daha düşük emekli aylıkları ortaya çıktı. Her üç dönemde de emekli olmadan çalışan bir kişi, 3. dönemdeki çalışmaları toplam çalışması içerisinde daha fazla pay tutmaya başlarsa daha düşük aylık alıyor. Özellikle asgari ücret üzerinden prim durumunda, sigortalının gelecekteki emekli aylığı her yıl için 30 TL azalıyor.
İsteğe bağlı sigorta olabilir?
Emeklilikte yaşa takılanlar olarak kendilerini tanımlayanlar, istifa edip kıdem tazminatlarını alarak yaş şartını tamamlamayı çalışmadan bekleyebilirler. Bu durumdaki kişiler çalışmadıkları bu dönemde isteğe bağlı sigortalı da olabilirler. Ancak bahsettiğimiz gibi ileride kendilerine bağlanacak emekli maaşının düşmemesi için prim miktarının 3 bin lira civarında olması gerekmektedir.
Yaş düzeltmesi: Erken emeklilik
Toplumumuzda yeni doğan çocuğa ölen kardeşinin kimliğinin verilmesi, doğum tarihinin nüfusa geç bildirilmesi gibi nedenlerle yanlış doğum tarihlerine sıkça rastlanıyor. Bu durumları bir an önce düzeltmek çok önemli. Kişi, yaşını “ilk kez sigortalı olunan tarihten önce” mahkeme kararıyla düzeltmişse, düzeltilmiş yaş üzerinden değerlendiriliyor. Emeklilik için gerekli süre kısalıyor. Nüfus kütüğüne ilk defa kayıt olunurken yazılan doğum tarihinin; nüfus kütüğünün yenilenmesi sırasında ve nüfus kütüklerinin naklinde hatalı işlenmesi halinde yapılan düzeltmeler ise belgelenmesi ve mahkeme kararına işlenmesi halinde dikkate alınır.
Primi artırmak için doğum hesabı...
Kadınlar doğum borçlanmasının emekliliği erkene çektiğini sanıyor fakat durum biraz daha farklı. Borçlanılan süreler prim ödeme gün sayısına eklenir. Ancak bu sürenin emeklilik yaşına eklenmesi söz konusu olmuyor. Ayrıca sigortalılık öncesi doğumların borçlanılma şansı yok. Sigortalı kadın her bir çocuk için en fazla iki yıllık borçlanma yapabilir. 2 çocuk doğuran sigortalı kadın 4 yıl daha erken emekli olmaz. Yaş şartına herhangi bir etkisi de söz konusu değildir.
Memurluktan istifa durumu...
En az 10 yıl memurluk yapmış ve istifa etmiş kişi SGK’ya başvurarak keseneklerini ve karşılıklarını ödeyerek emekli olabiliyor. Memurluktan atılanlar ve 10 yıldan az memur olarak görev yapanlar bu uygulamadan yararlanamaz. Kendi cebinden kesenek ödeyene her yıl bir kademe, her üç yıl için bir derece verilir. Emekli ikramiyesi ise, istifa etmeden önceki süreye göre hesaplanır. Uygulamadan yararlanmak için, istifaden sonra en geç 6 ay içerisinde başvurmak şartı var.
Hangi kurumdan emekli olursunuz
1 Ekim 2008 öncesi sigortalı olup, bu tarihten sonra emekli aylığı talebinde bulunanlara aylık bağlanırken, son 7 yıldaki çalışmaya bakılıyor. 1.261 gün SSK’lı, 1.259 gün de Bağ–Kur’lu olanların emekliliği SSK’lı olarak yapılıyor. Kişi önce SSK’lı sonra Bağ–Kur’lu olmuşsa ve her ikisinde de 1.260 gün geçirmişse Bağ–Kur’lu olarak emekli olacaktır. Sigortalılığı süresince üç kuruma prim ödemesi olanlarda ise 1.260 gün şartı aranmıyor ve hangi statü altında geçirilen süreler daha fazla ise o statüden emekli olunuyor.
18 yaş öncesi sigortalılık
18 yaş altında sigortalı gösterilenlerin giriş tarihi, 18 yaşa girdikleri gün olarak belirleniyor. Dolayısıyla 18 yaş öncesi sigortalı olmanın, süre bakımından avantajı yok. Ancak 18 yaşından önce sigortalı olunan tarih, emeklilik için gerekli yaş ve prim ödeme gün sayısının belirlenmesinde önemli. Bu açıdan 18 yaşından önce sigortalı olmak daha erken yaşta emekli olabilmeyi sağlayabiliyor.
Staj girişi en çok kadınlara yarıyor
Malullük, yaşlılık ve ölüm sigorta kollarına prim yatırılmadığı için staj süresi başlangıcı emekliliklerinde dikkate alınmıyor. Ancak staj, kadınlara önemli bir imkân tanıyor. Doğum borçlanması stajla sigortalılık öncesi de yapılabildiği için, emeklilik süresi de öne çekilebiliyor. Örneğin 2008 yılında staj girişi olan, 2010 ve 2012 yıllarında iki doğum yapan sigortalı bir kadın, her iki doğumunu da borçlanarak 4 yıl daha erken emekli olma fırsatını yakalayabilir.
Geriye dönük borçlanma
Geçmişte çalışılmamış dönemler için borçlanma yapılması gibi bir durum söz konusu değil. Sadece doğum ve askerlik gibi sebeplerle çalışılmayan dönemler için geriye dönük borçlandırma yapılabilir.
YARIN: İşyeri devrolan işçi, kıdem tazminatı alabilir mi? 15 yıl+3.600 gün primle tazminat nasıl alınır? Kıdem tazminatı miktarı nasıl hesaplanır? Bunun için bir zamanaşımı süresi var mıdır?
