Yazarlar
Birkaç hafta arayla gelen iki haber, çok önemli bir konuyu gözden kaçırmamamız gerektiğini söylüyor.
Üç ay önce siyanürlü çözelti sızıntısı ile gündeme gelen Erzincan'daki altın madeni, gerekli temizlik ve güvenlik iyileştirmeleri yapıldıktan sonra geçen hafta yeniden üretime başladı.
Madende neler olup bittiğini, sosyal medyadan 'muhalif' medyaya, partilere yansıyan iddialara ilişkin bulguların neler olduğuna bakarken, bir hafta önce AB Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen'in 'kritik hammaddelere' ilişkin açıklamalarını hatırladım.
İkisini bir arada değerlendirmek için çok ciddi sebeplerimiz var.
Sırasıyla gidelim...
Von der Leyen, 14 Eylül'de 'Avrupa Kritik Hammadde Yasası' önereceğini açıkladı. Twitter mesajlarıyla da 'gerekçelerini' paylaştı, "Nadir toprak elementlerinin neredeyse yüzde 90'ı ve lityumun yüzde 60'ı Çin'de işleniyor" uyarısında bulundu. İsim vermeden Rusya ve Çin'i işaret ederek, "Hammadde geleceğimize güç verecek. Ama şu anda üretim birkaç ülkenin kontrolünde. Eski bağımlılıklara düşmemeliyiz. Madencilik, arıtma, işleme ve geri dönüşüm üzerine stratejik projeler üreteceğiz. AB için stratejik rezervler oluşturacağız" dedi.
Avrupa, petrol ve doğalgazda Rusya'ya bağımlılığın faturasının ne kadar ağır olduğunu ancak fark etti.
Bunun bedelini fabrikalarının üretimini durdurarak, halkını üşüterek, bulabildiği gazı da fahiş fiyata ithal ediyor.
Aynı hatayı 'geleceğin hammaddeleri' sayılan kritik madenler konusunda yapmak istemiyor.
Bu madenlerde hem kendi rezervini güçlendirmeye hem de 'yakın coğrafyada' stratejik ortaklar bulmaya çalışıyor.
Bunun ilk adımı, AB'nin 29 Haziran'da birlik üyesi olmayan Norveç'le yaptığı 'Piller ve Hammaddeler Konusunda Gelişmiş Endüstriyel İşbirliği' anlaşmasıydı.
Bu konu Türkiye için de hayati önemde.
Türkiye eneri kaynakları bakımından zengin değil ama doğalgaz boru hatlarıyla kritik bir 'tedarik ülkesi'...
Ancak maden varlığı bakımından çok da 'fakir' değil.
Ve enerjide olduğu gibi madencilikte de Avrupa için stratejik bir ortak.
Dünyadaki 90 doğal kaynaktan 70'i Türkiye'de var ve bunların 60'ı çıkarılıyor. Altın, gümüş, nikel, alüminyum, demir, bakır, kurşun, çinko gibi birçok değerli madende de potansiyeli yüksek. Örneğin, dünyada bor madeninde en büyük, trona madeninde ikinci büyük rezerve sahip; krom, feldspat, barit, mermer, alçıtaşı, çimento gibi hammadde kaynakları açısından da ilk 5'te yer alıyor. Dünya altın üretimindeki payı ise yüzde 2,1 düzeyinde.
Madenciliğin ekonomiye katkısı son 10 yılda 6 kattan fazla arttı, 59.2 milyar TL'ye ulaştı.
Türkiye İhracatçılar Meclisi verilerine göre madencilik ihracatı 2022'nin ilk 8 ayında 4,44 milyar dolara yükseldi.
2002'de yılda 1,4 ton altın üretilirken, 2020'de üretim 42 tona yükseldi. Ancak 50 tona çıkabilecek potansiyele sahip.
Avrupa'da 23 altın madeni var, Türkiye'de ise 18.
Örneğin Türkiye'nin, enerji için yerli doğalgaza, petrole ve kömüre; yerli otomobil ve hızla artan akıllı cihaz bataryaları için 'lityum'a; tarımsal üretimi artıracak gübre için 'potasyum'a; Merkez Bankası rezervi olarak 'altın'a ihtiyacı var.
Ancak potansiyelin daha fazlası üretime dönüşebilir.
Bu da yerli hammadde kaynaklarını, madenleri daha değerli, 'stratejik' hale getiriyor.
Tek şart madenleri çıkarırken ve işlerken 'çevreyi kirletmemek'...
Erzincan'ın İliç ilçesindeki altın madeninde, 21 Haziran 2022'de suyla seyreltilmiş siyanür taşıyan boru hattında bir bağlantı parçası koptu, 8 kilo siyanürün seyreltildiği 20 ton sıvı ayrıştırma havuzunun dışına taştı. Seyreltilmiş siyanür, altın aramada değil ama ayrıştırmasında kullanılıyor. Çevre Bakanlığı, üretimi geçici durdurdu, ceza kesti. O günlerde, akıntının maden alanına gelen yola kadar ulaşmadan kesildiği ve toprakla birlikte kazınıp temizlendiği açıklandı. Ancak Bakanlık, siyanürlü çözeltinin toprağa, suya geçip geçmediğinin test edilmesi ve güvenlik tedbirlerinin güçlendirilmesi için geçici kapatma kararını kaldırmadı. İşletme, sızıntı alanının temizlendiğine, boru hatları ve depolama alanlarında güçlendirme, yenileme yapıldığına ve kontrol sistemlerinin daha da hassas hale getirildiğine dair raporları sundu. Bakanlık da çalışmaları denetledi. Nihayet, 27 noktadan aylar boyunca alınan örneklere ilişkin raporlar üzerine, 23 Eylül'de üretime yeniden başlandı. Ayrıntılı bilgiler de öncelikle yerel medyaya bilgilendirme yapılarak halka duyuruldu.
İTÜ bilim insanlarının hazırladığı raporu gördüm. Fırat'a akan Karasu Nehri'ne ulaşması söz konusu olmamış, su ve toprak örnekleri 'birinci kalite' çıkmış.
Raporların yanında üretimde çalışan bazı çalışanlarla da görüştüm. Hem olayın oluş biçimini hem de raporu teyit ettiler.
İliç madeni hem bölge için hem Türkiye için önemli. Zira Türkiye'nin en büyük altın madeni; hem rezerv hem üretim olarak. Ayrıca, istihdamıyla İliç'in nüfusunu arttırdı. Göçlerle bin 800'lere kadar gerileyen ilçe nüfusu, 9 bini aşmış.
Ayrıca;
Hem sektör temsilcilerine hem işletmelerde çalışan kaynaklarıma sordum:
Altın arama ruhsatları 'siyanürle toprak zehirlenecek' diye karşılanıyor. Oysa aramada siyanür kullanılmıyor, işletme sırasında ayrıştırma için kullanılıyor. Ayrıca her 350 arama ruhsatından ancak birinde altın bulunuyor. Orada da, siyanürlü çözelti kullanılacak ve depolanacak tesisler en üst düzey standartlara uygun yapılmadan işletme ruhsatı verilmiyor.
Milli Parklar'da altın aranmasına izin verilmiyor. Dolayısıyla Kaz Dağları Milli Parkı'nda altın madenciliği yok.
Milli park olmayan orman alanlarında madenciliğe izin verilen kısım ise 'on binde 1.2'... Bu alanlar da işletme süresi sonunda ağaçlandırılıyor.
Türkiye'de üretilen altın yurtdışına satılmıyor, Türkiye'deki altın rafinerilerinde işleniyor ve Borsa İstanbul'da satılıyor. Alım önceliği de T.C. Merkez Bankası'nın.
Von der Leyen'in 'kritik hammaddeler yasası' hazırlığının gerekçeleri ile Türkiye'de madenlerle ilgili her konuda 'kapatılsın' kampanyaları açan çevrelerin tutumu tamamen birbirine zıt.
Türkiye'de madenciliğin çalışma koşulları ve çevre koruma konusunda Avrupa'dan daha hassas olması gerekiyor, bize yakışan bu.
Ancak, bu şartların sağlanıp sağlanmadığına bakılmaksızın 'kapatılsın' yaklaşımı, Türkiye'nin çıkarlarıyla bağdaşmaz.
Avrupa, kendi madenlerine 'stratejik değer' gözüyle bakarken, Türkiye'de 'madenler kapatılsın'cıları desteklemekle, kendi çıkarını gözetiyor.
Madenler söz konusu olduğunda, Avrupa'nın kendisi için nasıl davrandığına bakmak aydınlatıcı oluyor.
ENERJİDE RUSYA GÜVENLİKTE ABD BAĞIMLILIĞI
Avrupa enerjide Rusya'ya bağımlılıktan ders çıkarmış; hammaddede bağımlı olmamayı tartışıyor.
Ama çıkarması gereken bir ders daha var.
İki yıl öncesine kadar "güvenlikte ABD'ye bağımlılıktan kurtulmayı" konuşuyorlardı.
Artık konuşmuyorlar.
Aslında Rusya-Ukrayna savaşında 'güvenlikte ABD bağımlılığının' etkisi çok açık.
Bence konuşulmaya başlanması çok uzun sürmeyecek.
KILIÇDAROĞLU MASADAN İSTEDİĞİNİ ALDI
Muhalefet partilerinin 28 Şubat'ta oluşturduğu 'Altılı masa'nın son açıklamasında dişe dokunur tek cümle var:
"Göstereceğimiz ortak Cumhurbaşkanı adayı, Türkiye'nin 13. Cumhurbaşkanı olacaktır."
Bir yıldır adaylık konusunu 'perde arkasında' konuşan partilerin 'çoklu aday' formülünden vazgeçtiğini anlıyoruz.
Ama 'aranızda cumhurbaşkanı seçilebilecek nitelikte kimse yok mu' sorusunun cevabı değil bu.
Yine de Ankara gazetecilerine kulak verirsek, CHP Genel Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu'nun, partisine, milletvekillerine dedirte dedirte, kendini masanın ortak adayı kabul ettirme konusunda yol aldığı açık.
Masanın ikinci büyük ortağı İyi Parti Genel Başkanı Meral Akşener, bir hafta önce CHP'li Ankara ve İstanbul büyükşehir belediye başkanları için 'hayır demeyiz' demiş; ancak Kılıçdaroğlu için 'kazanacak aday olması lazım' diyerek mesafe koymuştu. Anlaşılan, "Altılı masa kerhen de olsa Kılıçdaroğlu'nu aday gösterecek" diyenler haklı çıkacak.
