Birkaç gündür tartışılan Mersin Üniversitesi'nin yaptırdığı ve Kürtler ile Türkler arasında sosyal mesafenin büyüdüğünü ortaya koyan araştırmayı Bahçeşehir Üniversitesi Sosyoloji Bölüm Başkanı Prof. Dr. Nilüfer Narlı'ya yorumlattık. Doğu'dan göç alan kıyı şeridindeki Antalya ve İzmir gibi kıyı şeridindeki pek çok şehirde Türklerle Kürtler arasında sosyal mesafenin açıldığını belirten Narlı, 'Bu konunun sınıfsal boyutu çok önemli. Olayı tamamen bir kültürel ve etnik kimlik sorunu olarak yansıtmamak gerekir' dedi. Narlı'nın sorularımıza yanıtları şöyle:
- Mersin Üniversitesi tarafından yapılan araştırma, 12 yıllık bir süreçte Kürtlerle Türklerin aralarındaki sosyal mesafenin arttığını ortaya koydu. Böyle bir değişimin yaşanmasının sebebi nedir?
İnsanlar bir arada yaşadıkça ve birbirlerini tanıdıkça aralarındaki sosyal mesafe azalır birlikte yaşamayı öğrenirler, birbirlerini kabul ederler. Fakat burada tam tersini görüyoruz. Mersin 90'lı yıllarda yoğun olarak Doğu Anadolu'dan göç aldı ve bunun sonunda ilk başlarda Türklerle Kürtler arasında bu mesafe koyma arzusunun düşük olduğunu görüyoruz. Ancak, bir arada yaşadıkça aralarında gerilimin arttığını görüyoruz. Bunu etkileyen faktörlere bakmak için, siyasi süreçleri incelememiz gerekir. Açılımın yoğun Kürt göçü alan bölgelerde olumsuz bir etki yaptığı sonucuna varabiliriz.
- Terörle ilişkilendiriyor musunuz bu süreci peki?
90'lı yıllarda insanlar terör olaylarının PKK ve tamamen bir bölge ile sınırlı olduğunu düşünüyordu. Ama bugün pek çok insan terör eylemlerinin tüm Türkiye'ye yayıldığını ve o coğrafyada karşısına çıktığını düşünüyor ve bundan da son derece tedirgin. 2000'li yıllarda başlayan PKK'nın siyasallaşma sürecinin de pek çok Türk'ü rahatsız ettiğini görüyoruz. PKK'nın siyasallaşma sürecinin sonunda Türkiye'nin üniter yapısı değişmese bile, daha farklı bir modelin ortaya çıkacağı endişesinin derinleştiğini görüyoruz. Ayrıca, Güneydoğu'daki ve Türkiye'deki büyük illerde özellikle kapkaç, taş atan çocuklar vs. gibi tüm bu sosyal sorunlar da Kürtlere atfedildiği için, Türklerin de Kürtlerle aralarına mesafe koyma isteği kamçılandı.
- Türklerin kafasında neden böyle bir algı oluştu Kürtlerle ilgili?
Çünkü Kürt göçü alan illere bakınca, Kürtlerin önemli bölümünün hizmet sektöründe çalıştığını görüyoruz. Türkler Kürtlerle hizmet sektöründe, inşaat sektöründe, sokakta, evinde bir şey yaptıracağı zaman karşılaşıyor. Burada sınıfsal bir sorun da var. Unutmayalım ki, göç alan bölgeler zaten yoksul ve terörden kaçan insanların gelip de sığındığı bölgeler.
'ÖTEKİLEŞTİRME' ARTTI
- Araştırma, Kürtlerin de Türklerle ilgili rahatsızlığının arttığını ortaya koyuyor. Etnik kimliklere yapılan vurgu kendisini 'Türk' diye tanımlayan kesimi rahatsız ederken, Kürtlerin de Türkleri iyice 'öteki' görmesine neden olmuş olabilir mi?
Büyük kentlere göç etmiş, Akdeniz, Ege, Marmara kıyılarındaki ikinci nesil Kürt gençliği çok daha fazla kimliğini vurgulamaya özen gösteriyor. Ondan bir önceki nesil, Kürt kimliğini tanımlarken çok daha çekingen ve utangaçtı ama artık Kürtçenin daha çok yazılıp, çizilmesi, bugün pek çok gencin kendisini Kürt diye ayrıca vurgulayarak tanıtması, Türkleri rahatsız ediyor. Yani, kimliğe yapılan vurgu, huzursuzluk şeklinde kendisini hissettirmeye başladı. Türklerin de kendi kimliklerini geliştirme konusunda bir refleks gösterdiğine şahit oluyoruz. Biz ve onlar arasındaki sınır ne kadar kalın çizilirse, ötekileşme o kadar artıyor. Bu ilk aşamada, 'öteki', sonra 'bize zarar veren öteki' ve başka bir aşaması da 'düşman ve öteki' şeklinde bir algının güçlenmeye başladığını görüyoruz. Son yıllarda Türkiye'de bölünme ile kaygının güçlendiğini görüyoruz.
- Türkler ve Kürtlerin farklılıklarını keşfedip, ortaya koyması olumlu bir şey mi, olumsuz mu size göre?
Bu ötekileştirmeye doğru giderse olumsuz.
- Şu anda olumsuza gittiğini gösteriyor, değil mi?
Evet diğer araştırmalar da buna işaret ediyor. Açılım sürecinin daha iyi yönetilmesi gerektiğini ortaya koyuyor. 96'da benim yaptığım bir araştırma, göçün Türk milliyetçiliğini etkilediğini ortaya çıkmıştı. Akdeniz ve Ege kıyılarında çok düşük oy alan MHP'nin göç alan yerlerde oy potansiyelini küçük oranlarda yükselttiğini görmüştük. Göçler her zaman milliyetçiliği tetiklemiyor ama göç eden grupla yerleşik grup arasında siyasi, kültürel, ekonomik büyük fark olduğunu düşünülecek bir ortam oluşursa, etkiliyor. Mesela bugün Avrupa'ya baktığımız zaman, Müslüman göçmenlerin Avrupa'ya entegrasyonunu tartışıyoruz ve son yıllarda göçmenlerle Avrupalılar arasında gerilim artıyor.
- İki süreç benziyor mu?
Evet, bizdeki durumla Avrupa'daki süreç benzeşiyor. Bazen bir arada yaşamak, ne kadar farklı olduğunun farkına varmak ve bu farklılık üzerinden siyaset üretmeye kadar gidiyor.
Kürt meselesi bir sınıf sorunu
- Kürt sorununu bir sınıf sorunu olarak mı görüyorsunuz sosyolog gözüyle?
Ege Akdeniz kıyılarına göç eden Kürtlerin çok önemli bir bölümü köyden direkt kente geldi, varoşlara yerleşti, okuyamadı ve orta sınıfa entegre olamadı. Yoksul sınıfta kaldı. Bu konunun sınıfsal boyutu çok önemli. Olayı tamamen bir kültürel ve etnik kimlik sorunu olarak yansıtmamak gerekir. Bir bölümü yoksul olduğu için suça bulaştı, çocuklar sokak çocuğu oldu, kapkaç çeteleri tarafından tuzağa düşürüldü, otoparkta çalışan değnekçi olarak karşımıza çıktı. Bütün bunlar da Kürt kimliği'nin olumsuz olarak algılanmasına neden oldu. Bir de Kürt kimliğini Kürt gençleri tarafından çok vurgulanması ve Türklerde tepkiye yol açtı.
- Peki burada ne yapmak gerek bu gerilimi dindirmek için?
Özellikle kentlerin çeperlerinde yaşayan çocukların eğitim ve istihdamına çok önem verilmesi gerekiyor.
- Sizin Türkiye'yi çok dolaşıp, bu konular üzerine çalıştığınızı biliyoruz. Siz, kendi tecrübelerinizden Mersin örneğine bakınca diğer illerde de benzer parametreleri bekler misiniz?
Evet, beklerim. Benim İzmir ve Antalya'daki sınırlı gözlemlerim de bana Türklerle Kürtler arasındaki sosyal mesafenin açılma arzusu olduğunu, arkadaşlık, evlilikten kaçınma eğilimi olduğunu gösteriyor. Bugün Türklerin pek çoğunun 'Kürt' deyince akıllarına 'kapkaç', 'değnekçi', 'mafya' ve 'terör' geliyor.
Terör azalınca sorunun coğrafyası genişledi
- PKK terörünün azalmasıyla Türklerin Kürtlerle ilgili algısında olumlu bir değişim oluşması beklenmez miydi?
PKK terörünün azalmasıyla olayın coğrafi ölçeği değişti. Türkler, PKK terörünü sadece Güneydoğu'da asker ve PKK arasında süren bir olay olarak görürken, birdenbire ölçeğin değiştiğini ve tüm Türkiye'ye yayıldığını, sandığı gibi sadece ordu ile PKK arasında olmadığını gördü. Çünkü, sorun, kentlerde örneğin kapkaç olarak ortaya çıktı, bunu da bir çeşit terör olarak algılamaya başladı. Daha önce algılayamadığımız Kürt-Türk çatışması da daha görülür hale geldi.
BÖLÜNME KORKUSU BÜYÜDÜ
- Eski dönemlerle kıyaslayınca daha iyi bir siyasi iklim yaşanırken, bölünme korkusunun daha büyük olması biraz ironik değil mi?
Korku bugün daha büyük. Çünkü Kürt sorunu eskiden sadece terör sorunu olarak görülüyordu, bugünse bu bir siyasi sorun olarak görülüyor. 'Acaba Türkiye daha çözülmüş bir yapıya doğru gidebilir mi?' diye endişe ediliyor. Bu nedenle Kürtlerle Türkler arasında sadece duygusal, arkadaşlık mesafesi değil, siyasi mesafe de açılıyor. Ama bir taraftan da 'Nasıl bir arada yaşayabiliriz?' sorusu soruluyor. Eskiden Kürtlerin varlığı görülmüyordu. İnsanlar aralarında 'Nasıl bir arada yaşayabiliriz?' diye sormuyordu, çünkü bir şekilde bir arada yaşıyorlardı Kürtleri görmeden, aralarında bir fark olduğunu hissetmiyordu.
- Kürtler görünür mü oldu şimdi?
Evet, Kürtler kimliklerini telaffuz etmeye başladıkları için Türkler tarafından görülür oldular. 'Eskiden Kürt lafını duymamıştım' diyen insanlar var. Hayır, Kürtler eskiden de vardı ama Kürt kelimesini telaffuz etmiyor, kendilerini ortaya koymuyorlardı. Kimliklerini ortaya koydukça farklılık ortaya çıktı ve 'nasıl birlikte yaşayabiliriz?' diye yeni bir problematik ortaya çıktı.
- Kürtlere yönelik bazı adımların atıldığı bir ortamda Kürtlerin de Türklere karşı daha sertleşiyor olmasını nasıl izah ediyorsunuz?
Kürtler de kendi kimliklerini koruma konusunda daha bilinçlenmiş olabilirler. İki taraf için de kimlik çizgileri kalın sınırlarla çizilsin istiyor. Kimlikler keşfedildi ve keşfedildikçe onu daha fazla korumak istiyor. Kürtler, 'çocuklarım Kürtçe konuşsun' istiyor olabilir artık daha fazla.
KİMLİKLERİN KAYNAŞMASI DEĞİL, KORUNMASI
-Kimliklerin kaynaşmasından ziyade, korunması eğilimi mi ağırlık kazandı o zaman Kürtlerde ve Türklerde karşılıklı olarak?
Evet, her iki tarafta da, böyle bir eğilim artıyor gibi görünüyor. Kimlikleri ne kadar kalın çizgilerle çizerseniz, korumak için de daha fazla kaygı duyuyorsunuz ve daha fazla enerji sarf ediyorsunuz. Özellikle çocukların yetiştirilmesi ile ilgili kaygılar var. Geçmişte Türklerle evlenen Kürtlerin çocukları Türk ailelerde yetişmiş, Türkçe konuşmuştur aslına bakarsanız. Ama şu anda bu durum biraz değişiyor. Kürtler de kendi kimliklerini korumak konusuna daha büyük önem atfediyor.
-İnsanların etnik kimlikleriyle daha güçlü bir Anadolu ortaya çıkacağı teorisi çöküyor mu o zaman eğer her iki taraf da kendi kimliğini korumak için birbirinden uzaklaşma çabası içine giriyorsa? Bu durum sizi endişelendiriyor mu?
Hayır, ben kendim öyle bir endişe içerisinde değilim. İnsanlar kimliklerini tekrar keşfediyorlar, sahip çıkmak istiyorlar ama bu Türk vatandaşlığını reddetme şeklinde karşımıza çıkmıyor. Ama Kürtlerin çok daha fazla belirgin bir kimlikleri var. Çok daha fazla zulüm çektiklerini düşünüyor, bu söylemi yeniden yeniden üretiyor, kimliklerini koruma ve sürdürme konusunda çok daha hassaslar. Mersin'e kaçan Kürtlerin çok büyük bir bölümünün PKK terörü nedeniyle, boşaltılan köylerden kaçtığını ve yoksul Kürtler olduğunu unutmayalım. Oraya gittiğinde yaşama çok olumsuz koşullarla başladı, tabii ki göç edenlerden bazıları kapkaç olayına karıştı ve taş atan çocuklar gibi çok fazla olumsuz olaya da tanık olduk. Türk-Kürt çatışması olaylarının daha sık sergilendiğini görüyoruz Mersin'de. Ama bir noktada bu süreç yumuşayacaktır diye düşünüyorum.
Burada hem MHP, hem de BDP (DTP)'nin Türkiye ortalamalarının üzerinde oy alması, aşırı uçlara doğru bir gidiş olduğunu ve milliyetçilik duygusunun arttığını gösteriyor. Hem Türk, hem Kürt milliyetçiliği üzerinde vurgu, hem de siyasi tercihlerde milliyetçiliğin öne çıkması anlamına geliyor. Böylece, Kürt ve Türk arasında farklılık olduğu gibi bir algının da çıktığını görüyoruz. Daha önce böyle bir fark pek kendini belli etmiyordu.
Şenay YILDIZ senay.yildiz@aksam.com.tr
