Satır arası...
Hem Türkiye'de hem de dünyada haftalardır ağır bir siyasi gündem yaşanıyor. Tüm bu siyasi gelişmelerin arasında, gündemi oldukça meşgul eden beklenmedik bir olay yaşadık: İbrahim Tatlıses'in vurulması. 'Ayağında Kundura' ile hayatımıza bir daha hiç çıkmamak üzere giren İbrahim Tatlıses müziğiyle olduğu kadar, iş dünyasında birbiri ardına attığı adımlar, mafya dünyasıyla olan ilişkileri, aşkları, kadın dövmesi gibi pek çok tartışmalı özelliği nedeniyle de hep gündemin üst sıralarında kalmış bir isim. Bu nedenle bu haftayı İbrahim Tatlıses ve onu hayatımızda bir fenomene dönüştüren sürece ayırdık. Entellektüel bir İbrahim Tatlıses analizi için popüler kültür ve iletişim üzerine yaptığı çalışmalarıyla tanınan ve 'Arabesk: Sosyo Kültürel Açıdan Arabesk Müzik' adlı bir kitabı da bulunan Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Nazife Güngör'ün görüşlerine başvurduk.
Şenay YILDIZ/ senay.yildiz@aksam.com.tr
İbrahim Tatlıses'i, yükselişini ve fenomene dönüştüren süreci; popüler kültür, göç ve iletişim konularındaki çalışmalarıyla tanınan Prof. Dr. Nazife Güngör ile Ankara'da konuştuk. Güngör'ün AKŞAM'a yaptığı çarpıcı açıklamalar şöyle:
- İbrahim Tatlıses'i popüler kültürün bir öğesi olarak görüyor musunuz?
Popüler kültürün ne olduğuna bakınca tam da örtüşmüyor. Çok popüler ama ülkenin popüler kültürünü temsil eden bir isim değil. Popüler kültür kent kültürüdür, kentlileşen kültürdür. Tatlıses'le temsil bulan kentlileşen bir kültür değil. Tatlıses'le birlikte kente giren, kent kültürüne eklemlenen bir kültür var. Ona baktığımız zaman Orhan Gencebay'ınki gibi hem kişilik, hem yaşam tarzı, hem müziğinde bir kentli tavır görmüyoruz. Orhan Gencebay yola çıkarken kentteki herkese seslenebilecek bir tarz yaratmak için çıktı. İbrahim Tatlıses ise yola çıktığında 'büyümek ve güçlenmek' için yola çıktı. İbrahim Tatlıses, 'İbo'luktan İbrahim Bey'liğe yükselmek' için yola çıktı.
TUTUNMA VE TUTTURMA PROJESİ
- Peki bu popüler kültür değilse nedir?
İbrahim Tatlıses'in yaptığı şey daha geleneksel, kendi yöresindeki motiflerin kentin popüler kültürün içine dokumasıdır. Mesela Urfa'dan çiğköfteyi, lahmacunu kente dönerin yanına, gıda endüstrisine getiriyor ve o tutuyor. Lahmacunu, çiğ köfteyi kendisi yaratmıyor, alıp kentte bir alan açıyor. Kentin popüler kültürü içerisinde yarıklar açıyor. Bunları getirip öyle yerleştiriyor ki, bir süre sonra insanlar lahmacunun geldiği yeri unutuyor ve zaman geçtikçe kent kültürünün bir kesiti olmaya başlıyor. İbrahim Tatlıses bu 'tutunma ve tutturma' projelerini çok iyi yapıyor. Amacı satmak ve sattırmaktır. Yaptığı şey popüler kültür yapmak değil, 'kentte tutturmaya ve tutunmaya' çalışmak. Asıl başarısı bu. Bu noktada halkın yıldızı oluyor zaten.
- Günün sonunda popüler kültürü dönüştürmüyor mu onun yerleştirdiği unsurlar?
Tatlıses'in getirip de o popüler kültüre yerleştirdiği şeyler tabii ki zamanla kent kültürü içerisinde sentezleniyor, onlardan bir parça oluyor. İbrahim Tatlıses'in müzikal sürecine baktığımızda çıktığı yer Urfa'nın halk müziği olmakla birlikte İstanbul'a geldiğinde işe piyasa giriyor, yani nerede tutunacaksa onu yapıyor. Tatlıses'in kendine özgür bir müzik tarzı yok, seslendirdiği bir müzik var. Yerine göre halk müziği, yerine göre arabesk söyler, yerine göre sanat müziği söyler. Konuştuğu dil, giyimi, tarzı, insan ilişkileri, skandalları, aşk ilişkileri toplum genelinde beğeni görmüyor. Tatlıses'in yarattığı kültür endüstrisi değil, para kazanma ve büyüme endüstrisi. Tatlıses, belli kesimler tarafından en çok sevilen, hayranlık duyulan adamlardan biridir. Ama aynı zamanda, bu ülkenin hiç istisnasız en çok konuşulan, en çok hakaret edilen adamlarından da biridir. 'En'lerin adamıdır İbrahim Tatlıses, ama bu 'en'ler yine de onu, popüler kültürü temsil eden bir kişilik olarak ortaya koymuyor. Kültürel popülizm ile popüler kültür farklı şeyler.
HAYALLERİ BESLEYEN BİR FİGÜR
- Zor koşullardan çıkıp, nasıl bu kadar yükseldi İbrahim Tatlıses?
Eğitim düzeyinin hala çok düşük olduğu bir toplumsal yapı, 3-4 milyon kişinin okuma yazma hiç bilmediği bir ortamda yaşıyoruz. Böyle bir toplumda insanların büyüme, başarı kazanma, kendi hayat çizgilerini istedikleri gibi yönlendirme olanakları sınırlıdır. Hayatlarını istedikleri gibi yaşama şansı olmayan insanlar için, olanaksızlıkların yerini hayaller doldurur. İşte Tatlıses insanların hayallerini besleyen bir figür oldu. 1970'lerin başında Urfa'dan çıkıp da Ankara'ya geldiğinde onu besleyen başarı öyküleri, inşaat işçiliği, mağara evinde doğması, yoksullukla boğuşmasıydı. O, hepimizin içindeki yıldız olma hayallerini besledi insanların kalbini fethetti. Meydan okuma üzerine kurulu bir büyüme efsanesi onunki.
- İbrahim Tatlıses popülizm yapıyor dediniz. Nasıl yapıyor bunu?
Bunu çok farklı alanlarda görebiliriz. Mesela AKP'nin getirdiği bir demokratik açılım politikası var. Tatlıses ne yaptı bu süreçte? Bütün şovlarında Kürtçe şarkılar söylemeye, Kürtçe kasetler yapmaya, televizyonda Kürtçe 'merhaba' demeye başladı. Dolayısıyla, buradan da tutturdu ve projeye kendiliğinden dahil oldu. Tıpkı Erdoğan gibi toplumdaki gidişatı çok iyi yoklayıp, onun üzerine hemen projesini kurabiliyor. Ya da mevcut projenin bir yerine kendini kolayca eklemleyen bir isim. Popülizm dediğimiz şey burada devreye giriyor. Evet, çok tanınıyor, çünkü Türkiye'deki sosyo-kültürel iklimi çok iyi analiz ediyor ve sezinliyor. Orada nereye oturacağını, nereden yola çıkacağını, nasıl yürüyeceğini çok iyi biliyor. Tatlıses aslında toplumda tutabilecek pek çok popülist değeri kullanarak, kullanmasını da bilerek başarılı olan ve büyüyen bir adam. Bu açıdan Erdoğan'la benzeşiyorlar.
- Siyasette nasıl bir figür olur Tatlıses?
Tatlıses gibi insanlar için siyasette siyasetin kurallarıyla iş yapmak önemli değil, kendi tarzını koyup, büyümek önemli. Bu nedenle, yolun ne olduğu çok da önemli değil. Her iktidar onu cezbetmiştir. Onun için artık siyaset dönemi. Önce Cem Uzan, şimdi AKP dönemi...
- Erdoğan ile Tatlıses arasında benzerlik kurdunuz. Nasıl bir paralellik var?
İkisi de zor koşullardan geliyor, ikisi de halk adamı ve ortak noktaları popülizm. Erdoğan ve Tatlıses'in ortak noktası; bulundukları ortamın verilerini, değerlerini, beklentilerini kullanarak büyüme ve yükselme hırsı. Erdoğan toplumdaki geleneksel değerleri, insanların inançlarını kullanarak, onlar üzerinden bir popülarite kazanma ve büyüme hırsı içerisinde. Tatlıses de toplumun sosyo-kültürel nabzını çok iyi algılayarak ve kullanarak büyüyen biri. İkisi de toplumun değerlerini çok iyi okuyor ve kullanıyor, halktan aldığı verileri işleyerek, tekrar halka yönlendiriyorlar.
- Tatlıses'in Erdoğan'la aynı yerde olması nasıl bir etkileşim yaratır?
Birbirlerini beslerler. AKP popülist siyaset yapan bir parti. İbrahim Tatlıses de zaten büyüme projesini Erdoğan gibi popülizme dayandıran ve büyümek isteyen bir kişilik. İkisinin de birbirine ihtiyaç var, ikisi de aynı derecede popüler. Biri siyasetin, öteki sanatın ve iş dünyasının popüler kişiliği. AKP'nin demokratik açılım projesi sürdüğü müddetçe Tatlıses gibi bir isme ihtiyacı olur. Çünkü Kürt aksanı kullanıyor, hem Arap hem Kürt kökeni var, halk içinde belli ölçüde sevilen, hayranlık duyulan bir sanatçı. Bütün bunlar AKP'nin bu demokratik açılım projesiyle çok uyumlu. Tatlıses politik kaygıları olan bir kişilik değil, popülist kulvarda işini yürüten bir adam. Şu anda AKP onun için en garanti siyasi yapı. Onun için oradan Meclis'e gitmek istiyor. Politika işlerini daha kolay yürütmesi için alan açacaktır, o kadar. Siyasi bir figür olma özelliği yok.
- 'Oxford vardı da biz mi okumadık' sözü bir nevi atasözü oldu...
Sonuçta zeki ve pratik zekası olan bir adam. Mağduriyetini çok kullandı, mağduriyetten mağruriyete geçiş yaptı. Bir yandan mert, kabadayı, bir yandan da en küçük şeylerde dahi gözyaşlarını tutamayan bir duygusal adam...
80 SONRASI DEĞERLERİ
- Tatlıses'e eskiden belli kesimler 'kıro' deyip, burun kıvırırdı. Ama yıllar içinde bu algıyı kırmayı da başardı galiba...
Bence, Türkiye'de beğeni düzeyi değişti. 80 öncesinin Türkiye'sinde değerler çok siyah beyazdı. Bir tarafta kentli, seçkinci bakış; öbür tarafta daha köylü, kırsal bakış vardı. Bu iki grup pek bir yerde buluşmuyorlardı. Düşünce belirten kesim de seçkinci kesimdi ve İbrahim Tatlıses gibi insanlar o beğeni düzeyinin çok altında kalıyorlardı. Dolayısıyla orada bir küçümseme vardı. Ama 80 sonrasında değerler karıştı birbirine. Çünkü kentli ile gecekondu karıştı. Gecekondudaki çocuklar okumaya başladı ve bir kısmı toplumun entelektüel kesimine dahil olmayı başardı. Toplumun alt kesiminden zorlayarak gelen bu kişiler, medyanın profesyonelleri içerisinde de yer almaya başladılar, politikanın seçkinleri de değişti. Gecekondudan gelen bir entelektüelin orayı aşağılaması mümkün değildir. Seçkinci yaklaşım giderek hayatın her alanında önemini kaybetmeye, erozyona uğramaya başladı. Bu süreç İbrahim Tatlıses'in yükselişiyle de örtüştü.
Türkiye'yi onun öyküsünden okuyabiliriz
80'Lİ yıllardan sonra o popülist siyaset, popülist, kültür, popülist yapı Turgut Özal ile birlikte gelen o süreç bir şekilde zaten artık kentliyle kırsallının birbirine karıştığı bir süreci başlattı. Giderek tüketime dayalı bir kültür yaratıldı.
Buradaki satış merkezli sürecin içine kültür de müzik de dahil oldu. Bunlar giderek siyasetin, kültürün popülizme doğru kaymasını getirdi.
Tatlıses aslında bana göre Türkiye'deki sosyo-kültürel dönüşümün yansıdığı önemli bir kişilik. Hani 'İbrahim Tatlıses eşittir Türkiye' demek istemiyorum, ama son 30 yılda Türkiye'de yaşanan sosyo-kültürel değişimi İbrahim Tatlıses'te izlemek, sırf İbrahim Tatlıses'ten Türkiye'nin gidişini okumak çok mümkün.
ZENGİNLEŞME HIRSI
Siyasetin popülistleştiği, tüketimin ticaretin paranın çok merkezi bir yere oturduğu başka türlü bir burjuvazileşme var. Türkiye'de 80 sonrasında başlayan bir köşe kapmaca vardır, herkes bir köşe kapmak ister. Bunun merkezinde de para kazanmak vardır.
Türkiye'deki büyüme, gelişme-olgunlaşma değil, etkili olma, satışla gelen bir imajdır daha çok ve İbrahim Tatlıses de bunu yansıtır.
Başarısının anahtarı toplumu iyi izlemesi
İBRAHİM Tatlıses ne olursa olsun büyümek isteyen biri. Dolayısıyla toplum değiştikçe, toplumdaki beğeni biçimi değiştikçe İbrahim Tatlıses onları duyuyor, hissediyor, seziyor ve ona göre kendine çeki düzen veriyor. Çünkü, burada piyasa söz konusu. Piyasa söz konusu olunca sanat da olsa, iş de yapsa, halkın beğeni, haz ve estetik iklimine kulak verecektir. Onun için bugün başladığı yerin çok uzağında şimdi.
Kuşkusuz, İbrahim Tatlıses'in başarısı toplumu çok iyi izlemesinde saklı. Toplumdaki verileri çok iyi kullanıyor ve ona göre de kendini dönüştürüyor. Bu nedenle İbrahim Tatlıses için 'tam bir Türkiye klasiği' diyebiliriz.
80 sonrası kombine güç
İbrahim Tatlıses'i arabesk bir ikon olarak değil, popülizmle yoğrulan pazar ilişkileri içinde değerlendirmek gerek. Çünkü 80 öncesi Ayağında Kundura ile sesini kullanan bir İbrahim Tatlıses var. 80 sonrasında ise müthiş para kazanan, paraya para demeyen bir İbrahim Tatlıses. Sanatıyla değil de, daha çok kombine bir güç olarak karşımıza çıkıyor İbrahim Tatlıses. Bir yanda müzik var, bir yanda sinema, gazino, turizm, medya... Her alanda iş yapan bir İbrahim Tatlıses var. Bu bir bütün olarak İbrahim Tatlıses olgusunu yaratıyor. Sanatçı İbrahim Tatlıses, işadamı İbrahim Tatlıses, turizmci İbrahim Tatlıses, siyasetçi İbrahim Tatlıses...
