Şenay YILDIZ
senay.yildiz@aksam.com.tr
Satır arası...
Geçen hafta en uzun sınır komşumuz Suriye açısından oldukça kritik bir haftaydı. Suriye askerlerinin kurşunları Türkiye topraklarındaki sığınmacıları hedef alınca Ankara-Şam arasındaki gerilimin tırmanmasına neden oldu. Ardından Suriye Devlet Başkanı Beşşar Esad, kendisine verilen sürenin dolmasına çok az bir süre kala Annan Planı'na uyarak ateşkes sürecini başlattı. Başbakan Erdoğan geçen hafta Esad’ın BM'deki en büyük iki destekçisinden Çin'le konuyu görüşürken, Suriye Dışişleri Bakanı Velid Muallim de Moskova'da Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov'la kameraların karşısındaydı. Muallim basın toplantısında, Türkiye'yi suçlamayı da ihmal etmedi. Böylesi bir gündemde Bilim ve Sanat Vakfı Küresel Araştırmalar Merkezi 'Arap Baharı'nda Rusya'nın rolü' konulu bir konferans için Alexander Sotnichenko'yu davet etti. St. Petersburg Devlet Üniversitesi Uluslararası İlişkiler Bölümü'nden Doç. Dr. Alexander Sotnichenko, Türkiye, Ortadoğu, Kafkaslar, Bizans ve Osmanlı İmparatorluğu, Avrasyacılık ile din ve siyaset konularında çalışan bir akademisyen. Aynı zamanda St. Petersburg Çağdaş Ortadoğu Araştırmaları Merkezi'nin müdür yardımcısı olan Sotniçenko ile verdiği konferansın ardından konuştum. Kendisinin
analizleri Rusya'nın Şam sürecindeki rolünü daha iyi kavrayabilmek açısından oldukça önemli...
St. Petersburg Devlet Üniversitesi'nden Rus Türkolog Doç. Dr. Alexander Sotnichenko Suriye'deki sıcak gelişmeleri AKŞAM'a yorumladı:
- Rusya'nın 'Arap Baharı'na bakışı nasıl?
Rus siyasi elitleri benzer bir sürecin Rusya'da yaşanması ve ülkeyi istikrarsızlaştırmasından endişe ediyor. Bu nedenle, başka ülkelerde de benzer süreçlere karşı çıkıyorlar.
ASKERİ DENİZ ÜSSÜ
- Suriye meselesinde bu nedenle mi Esad'dan yana tavır koyuyor Rusya?
Bu da etkili ama Suriye, Rusya için özel bir konumda. Rusya'nın bugün Ortadoğu'daki en büyük büyükelçiliği Şam'da. Tartus Limanı'nda askeri deniz üssü var. Kasım 2011'de Rus Ortodoks Kilisesi'nin Patriği Kirill ilk kez Şam'a gitti ve Suriye Ortodoks Kilisesi'yle yakın ilişkiler kurdu. Bir de Rusya'nın Libya'da 5 milyar dolarlık kontratı vardı ve Kaddafi devrildikten sonra hepsini kaybettik. Bunun Suriye'de de tekrar edilmesini istemiyor Moskova.
- Rusya ve Çin arasında Suriye meselesine bakışta bir fark var mı?
Tek fark şu: Rusya'nın Esad'dan yana olması Çin'den daha önemli. Çünkü biz silah da gönderiyoruz. Çin o kadar destek vermiyor.
- Rusya şu süreçte de silah gönderiyor mu?
Evet, hala gönderiyor. Bunlar legal anlaşmalar çerçevesinde oluyor.
ÇEÇENİSTAN VE PKK BENZETMESİ
- Peki, Rusya iç savaşa destek vermiş olmuyor mu bu koşullarda?
Rusya'ya göre şu an Suriye'de olanlar, 90'lardaki Rusya - Çeçenistan veya PKK - Türkiye sorununa çok benziyor. Evet, Suriye'de savaşın bitmesi lazım. Ama Türkiye, Körfez ülkeleri veya hiçbir ülkenin tek bir tarafı tutması iyi değil. Hem muhalefet, hem de Esad'la konuşulması lazım. Bir de Suriye'de tek bir muhalefet yok ve Esad rejimi mevcut koşullarda Suriye'de istikrarı temsil ediyor. Rusya bu nedenle de destek veriyor.
SIFIR SORUN ÇOK İYİYDİ
- Türkiye'nin Suriye konusunda izlediği politikayı nasıl değerlendiriyorsunuz?
Dışişleri Bakanı Ahmet Davutoğlu'nun komşularla sıfır sorun siyasetini çok desteklemiştim. Türkiye; Suriye konusunda bu siyasetinden vazgeçmişe benziyor ve bu iyi değil. 2005'te Türkiye - Suriye ilişkileri çok iyiydi. Bence bu siyasete devam etmesi gerekirdi. Şu anda sadece muhalefetle konuşuyorsunuz. Böyle olması bir hata. Suriye'de sorunun çözümüne de yardımcı olmuyor bu politika.
- Esad, Annan'ın verdiği sürenin dolmasına saatler kala ateşkese uydu. Ama Türkiye sınırından çatışma haberleri gelmeye devam ediyor. Annan Planı'ndan umutlu musunuz?
Annan'ın planı bence Suriye'deki uzlaşmazlığı durdurmak için tek yol. Bu iyi bir plan ve sadece Rusya, Suriye ve Çin değil; tüm BM üyeleri tarafından destekleniyor. Ama ortada bir sorun var: Esad rejimi planda uzlaştı ve ateşi keseceğini duyurdu. Fakat muhalefetle iyi ilişkileri olan ABD, Avrupa ve Türkiye'nin de onları Annan Planı'na uymaya ikna etmesi gerekiyor.
KANLI İÇ SAVAŞ
- Türkiye'de pek çok kişi 'Esad, Annan Planı'na uyacağım deyip, insanları katletmeye devam ederse, ne olacak?' diye soruyor. Sizce ne olacak?
Eğer bu olursa, Suriye'de çok tehlikeli ve Libya'dakinden çok daha tehlikeli, kanlı bir iç savaşa sürüklenecek. Çünkü Suriye'de birbirinden çok farklı muhalefet güçleri ve etnik farklılıklar var. Bu nedenle uluslararası toplumun Annan'ın planına uyması hem Esad'ı hem muhalefeti buna teşvik etmesi ve taraflara silah kullanmaya son verdirmesi gerekiyor. Aynı zamanda her iki tarafı da masaya oturup, müzakereye ikna etmemiz gerekiyor. Esad'la müzakere olmadan çözüm bulunabileceğini düşünmüyorum. Mesela Suriye'nin Dostları grubu var. Ama buraya sadece Suriye muhalefeti ve muhalefetin dostlarının davet edilmesi çok yapıcı bir tavır değil. O yapı genişletilerek, Esad rejimi ve uluslararası toplumun da katılacağı bir başka platform veya konsey oluşturulabilir. ABD, Rusya, Çin, Suriye ve Körfez ülkeleri de bu toplantılarda var olmalı. Bu toplantılara İstanbul veya Ankara da ev sahipliği yapabilir. Esad’la eskiden iyi ilişkileriniz vardı... Türkiye'nin Esad'ı bu kadar karşısına alması bence iyi olmadı. Çünkü Suriye'deki durum Türkiye için de çok tehlikeli. Eğer bir iç savaş kötüleşirse, bu Türkiye'yi de olumsuz etkileyecek.
OPERASYON BEKLEMİYORUM
- Türkiye hükümeti 'Esad'ın kendi insanlarını öldürdüğünü ve buna seyirci kalınamayacağını' sık sık vurguluyor. BMGK'dan Esad aleyhinde bir karar çıkar mı?
Ben Rusya'nın Libya konusunda alınan karar gibi bir karara 'evet' diyeceğini düşünmüyorum. Asla böyle bir şey olmayacaktır.
- Bir askeri operasyon ihtimali görmüyorsunuz anladığım kadarıyla?
Böyle bir şeyin olmasından endişeliyim ama yakın gelecekte böyle bir şey beklemiyorum. Libya'da geçen yıl bir operasyon yapıldı ve şu anda orada bir iç savaş var. Irak ve Afganistan'daki operasyonların sonuçları ortada. Ben ABD'nin liderlik edeceği yeni bir uluslararası askeri müdahalenin Suriye'deki sorunu çözeceğini de düşünmüyorum. Sadece iç savaşı derinleştirecektir. Bu arada Esad da Kaddafi'den daha zeki. Kaddafi gibi hava güçlerini kullanmadığı için Libya'daki gibi bir hava operasyonu ile sorun çözülemeyecek durumda. Bu da BMGK'nın Libya'daki gibi bir kararla soruna müdahil olmasını güçleştiriyor.
Irak'taki gibi bilgi kirliliği var
Rus Türkolog Doç. Dr. Alexander Sotnichenko: Ortada sadece El Cezire'deki barışçıl gösterilerin baskılanması durumu yok. Aralarında eski askerler ve polislerin olduğu muhalifler de gayet silahlı ve savaşan güçler. Suriye'nin dostlarının da muhaliflere silah, askeri eğitim ve finans desteği vermeye son vermesi gerek:
- Annan'ın Planı işe yaramazsa, dünyanın Suriye'de ne yapılacağı konusuna bir B planı yok gibi görünüyor, ne dersiniz?
Olabilir. Bence planın biraz düzeltilmesi de gerek. Hangi açıdan? Kendilerine 'Suriye'nin dostu' diyen ve muhalefetin dostu olan Türkiye ve Körfez ülkelerinin muhalefete askeri teçhizat, eğitim ve silah yardımı yapmaya ve finansman sağlamaya son vermesi gerek. Şu andaki durum gerçekten 80-90'larda Türkiye'deki PKK meselesine ve 90'larda Çeçenistan'daki duruma benziyor. Ortada sadece El Cezire'de gördüğümüz 'Barışçıl gösterilerin baskılanması' durumu yok. Çünkü aralarında eski askerler ve polislerin de olduğu muhalifler de gayet silahlı ve savaşan güçler. El Cezire'de görmediklerinizi görmek ve diğer yüzünü anlamak için Suriye ve İran televizyonlarına da bir bakabilirsiniz. Irak ve Afganistan'da da benzer bir süreç yaşanmıştı medyada.
MUHALEFET DE BIRAKMALI
- Sadece El Cezire değil, uluslararası basında da benzer haberleri görüyoruz gerçi...
CNN, BBC de muhalefeti destekliyor. Bu bir çeşit bilgi kirliliği ve manipülasyon kampanyası. Durumu anlamak için her iki tarafı da görmek gerek. Ortada muhalefetin silahlı saldırılarına karşılık askeri operasyon düzenleyen bir Suriye ordusu var. Sadece muhalefet tarafından değil; Esad tarafından da ölenler var. Bu nedenle tek bir tarafın ateşkesi yetmez.
EL CEZİRE'YE BAKMAYIN
- Neden 'Suriye'de aslında ne olduğu' konusunda bir bölünme var?
Şu andaki durum Irak ve Afganistan’daki duruma çok benziyor. Bir bilgi savaşı yaşıyoruz. El Cezire Libya'da sadece muhalif tarafı gösteriyordu. Şimdi Suriye de bunu yapıyor. Çünkü Batı ülkeleri Esad rejiminin artık görmek istemiyor. Bunun nedeni de Esad'ın insanlarını öldürmesi falan değil bence, ABD'nin Ortadoğu'daki planlarını desteklememesi. Esad'ın Rusya ve İran ile iyi ilişkileri var ve ABD'nin şu anda Ortadoğu'daki en büyük düşmanı İran. Bence Esad'a karşı yürütülen kampanyanın ardında İran'ı desteklemesi var.
- Peki Rusya, Suriye konusunda ne istiyor?
Esad rejimi gerçekten kendi ülkesinde popülerliğini kaybetti ve ideolojisi de çok eski. Bu rejimin değişmesi gerektiği doğru. Ama bunu dışarıdan bir askeri/finansal destek veya operasyonla değil; Suriyelilerin kendilerinin gerçekleştirmesi gerek. Suriye gerçekten Ortadoğu'da bir güçler çekişmesinin merkezi haline gelmiş durumda. Bugün Suriye'deki durum Arap Baharı'nın bir sonucu ve -Suriye medyasının aksine- ben bunu ABD'nin bir projesi olarak görmüyorum. Ama ABD'nin durumu iyi analiz edip, önce Libya'da şimdi de Suriye'de istediği doğrultuda sonuçlanması için çalıştığı doğru.
Haziran ayı kritik
- Esad daha ne kadar iktidarda kalabilir?
En fazla bir yıl diye düşünüyorum. Belki yaza kadar çok önemli bir değişim süreci yaşanabilir. Çünkü İran'la durum ambargolardan dolayı çok daha öngörülebilir olacak. Haziran ayında ABD yaptırımları nedeniyle İran'ın petrol satabilme kapasitesi düşecektir. Batı dünyası ve Körfez ülkeleri Suriye'deki durumu hazirandan önce netleştirmek istiyor. Eğer uluslararası toplum muhalefeti desteklemekten vazgeçerse, Esad birkaç günde kontrolü ele alacaktır. Ama günün sonunda rejimin değişmesi gerektiği kesin. Bu nedenle uluslararası toplum muhalefeti desteklemek yerine; muhalefetin rejimle müzakere ederek, yakın zamanda seçime gidilmesini desteklemeli. Böylece kimin gerçekten ne kadar güçlü olduğunu anlayıp, muhtemelen bir koalisyon hükümeti görebiliriz. Ancak seçimlerden sonra Suriye'de durumun normalleştiğini görebiliriz.
Koridor sadece insani amaçla kullanılmalı
- Annan Suriye sınırında insani koridor kurulabileceğini duyurdu. Siz bu konuya nasıl bakıyorsunuz?
Bence uluslararası toplumun temel sorumluluğu bu koridorun muhaliflere para veya silah taşınması için değil; gerçekten insani amaçlarla kullanılmasını sağlamak yönünde olmalı. Suriye bağımsız BM'nin barış güçlerinin varlık göstermesi için de çok önemli bir ülke konumunda. Bence BM'nin barış güçleri durumun medeni hale dönüşmesine katkı sağlayabilirler ve istikrar oluşmasını hızlandırabilirler.
Rusya da silah göndermeyi kesmeli
- 'Muhalifleri destekleyenler askeri destek vermemeli' diyorsunuz. Peki, Rusya'nın da bu koşullarda Esad yönetimine silah vermekten vazgeçmesi gerekmiyor mu?
Kesinlikle öyle. Bu yüzden 'Annan Planı'nın düzeltilmesi gerekiyor' diyorum. Esad veya muhalifleri destekleyen dünyadaki tüm güçlerin kendi destekledikleri tarafı silahlandırmayı bırakmaları gerekiyor. Böylece ancak bir iç savaş önlenebilir ve bu tabii ki Rusya'yı da kapsıyor.
