Şenay YILDIZ
senay.yildiz@aksam.com.tr
Satır arası...
Birleşmiş Milletler 2012'yi Enerji Yılı ilan etti. BM Genel Sekreteri Ban Ki-mun dünyanın gelecekteki enerji politikaları konusunda eylem planı hazırlamak için geçen ay yüksek seviyeli bir enerji komisyonu kurdu. Aralarında dünyanın en zengin işadamı Carlos Slim, Microsoft'un kurucusu Bill Gates ve SSCB'nin eski devlet başkanı Mihail Gorbaçov gibi isimlerin bulunduğu komisyonda bir Türk de yer aldı: Fatih Birol. Merkezi Paris'te bulunan Uluslararası Enerji Ajansı baş ekonomisti olan Birol, basına kapalı olarak toplanan komisyondaki ilk sunumu gerçekleştirdi. BM'deki bu önemli toplantının ardından telefonla ulaştığımız Fatih Birol ile hem dünya, hem Türkiye'nin enerji politikaları ve Arap Baharı'nın gözden kaçan enerji bağlantısını konuştuk.
Enerji Ajansı başekonomisi Fatih Birol'un AKŞAM'ın sorularına verdiği yanıtlar şöyle:
- BM'de nasıl bir sunum yaptınız, ne mesajlar verdiniz?
Konuşmamın üç tane ana noktası vardı. Birincisi, bugün dünyada 1.3 milyar insanın elektriği yok. Bunun çoğunluğu Afrika kıtasında ve Güney Asya'da yani Hindistan, Pakistan ve Bangladeş'te. Mesele sadece ışığın olmaması değil. Aynı zamanda dünya ile bağlantısı, internet bağlantısı olmaması veya bir anne-babanın çocuğunun ilacını buzdolabına saklayamıyor olması, ekonomik büyümenin sekteye uğraması gibi birçok yansıması var. Bizim yaptığımız çalışmalara göre, eğer bir inisiyatif alınmaz ve piyasa kurallarına bırakılırsa 1 milyarın üzerinde insanın yıllarca bu imkanları olmayacak. İkincisi de iklim değişikliği konusunda. İklim değişikliğinin esas nedeni karbondioksit emisyonu. Dünyada 192 ülke var ama Çin ve ABD'nin toplam karbondioksit emisyonlarının dünyadaki payı yüzde 50. Bu nedenle, diğer ülkeler ne yaparsa yapsınlar eğer ABD ve Çin iklim değişikliği konusunda adım atmazlarsa bu işin başarıya ulaşması imkansız. Bu sene kasım ayında Güney Afrika'da dünya liderleri bazında iklim değişikliği konusunda çok önemli bir zirve olacak. O zamana kadar dünya liderleri seviyesinde bir adım atılması gerektiğini söyledim.
JEOPOLİTİK ENERJİYLE İÇ İÇE
- Ortadoğu'da yaşanan ve Arap Baharı dediğimiz bugünkü kavganın temel noktası enerji mi?
Enerji dünyadaki birçok politik anlaşmazlığın temelinde yatıyor. Bunun da nedeni dünyadaki enerji talebinin giderek artmasına rağmen enerji kaynaklarının giderek azalması. Yani, insanların daha iyi yaşaması için daha fazla enerjiye ihtiyacı var. Buna rağmen de petrol ya da doğalgaz kaynakları dünyada giderek eriyor. Bu bakımdan mevcut enerji kaynaklarının değeri giderek artıyor.
Dünyanın elinde kalan petrol rezervlerinin yüzde 75'inin Ortadoğu ve Kuzey Afrika'da olduğu jeolojik bir gerçek. Yani, mesela başka bir enerji kaynağı olarak kömürü ele aldığımız zaman, kömür bütün dünyada yaygın olarak mevcut. Çin'de de var, Avustralya'da, Amerika'da, Kanada'da, Rusya'da da var. Ama petrolün yüzde 75'i sadece 8-10 ülke arasında dağılmış vaziyette. O bakımdan bu ülkelerin dünya enerji jeopolitiğindeki önemi ciddi bir şekilde artırıyor ve enerji ile jeopolitik çok hızlı biçimde iç içe geçmeye başlıyor.
- Petrol rezervinin bu kadar zengin olduğu bölge olmasaydı Arap Baharı diye tabir edilen bu savaş benzeri durum yaşanır mıydı? Daha açık bir dille sormak gerekirse, bu bir enerji savaşı mı?
Ben uluslararası diplomat olduğum için o kadar net söyleyemiyorum. Belki şunu söyleyebilirim size: Birincisi, eğer enerji, petrol ve doğalgaz Ortadoğu'da olmasaydı, Ortadoğu'da hayat geçmişte ve bugün çok daha sakin olabilirdi. İkincisi, Arap Baharı denilen gelişmelerin enerji piyasalarında orta ve uzun dönemde negatif yansımaları olabileceğinden endişeliyim. Çünkü orada Arap Baharı ile birlikte aşırı milliyetçi duyguların da kuvvetlenme riski var. Bu nedenle, daha korumacı bir politika izleyebilirler. Bu ülkelerin izledikleri petrol politikalarında önemli içe kapanma değişimi olabilir. Tabii bunlar sadece varsayımlar.
DÜNYA İÇİN KÖTÜ HABER
- Dünyadaki mevcut kriz enerji politikalarında büyük bir değişiklik yaratacak mı?
Tabii bir değişiklik yaratacak. Ekonomi bu kadar kötü gidince bu birçok ülkenin hem Avrupa'da hem ABD'de çevre meselelerini, iklim değişikliği meselelerini çözmek için atmak istediği ve genelde pahalı olan adımları atmaktan çekinecekler. Nedir bu adımlar? Mesela diyelim kömür yerine rüzgar kullanmak. Rüzgarın avantajı çevreyi kirletmiyor ama kömürün avantajı şu ucuz. Ne yapacak insanlar finansal kriz içinde oldukları zaman? Daha ucuz çözümleri tercih edecekler. O da tabii çevre için iyi olmayacak. Daha çok ucuz fiyatlı fakat kirletici yakıtlara yönelecekler.
K. Irak ve Libya uyarısı
- Gelecek açısından petrol mü doğalgaz mı daha belirleyici ve ön planda olacak?
Önümüzdeki 15-20 yıl içerisinde petrol çok önemli ama doğalgazın önemi de ciddi bir şekilde artacak. O bakımdan mesela benim üzerinde durduğum en önemli şey Türkiye yıllarca Irak'ın komşusu olarak deyim yerindeyse cefasını çekti. Ama, Irak'taki petrol ve doğalgaz kaynaklarının değişik ülke şirketleri tarafından alınıp işletilmesi konusunda biraz tutuk davrandık. Belki o tutukluğu gidermemizde yarar var.
- Kuzey Irak petrolünün dünyaya açılmaya başlaması enerji parametrelerini nasıl etkiliyor?
Son derece önemli. Şu anda bizim çalışmalarımıza göre dünyadaki en önemli petrol ve doğalgaz üretim artışının verebileceği yer Irak. Irak'a baktığımız zaman K. Irak son derece önemli bir bölge. Çok bakir ve daha kullanılmamış petrol yatakları var. O bakımdan Türkiye'nin orada geçmişte yeteri kadar aktif olmaması içimde bir ukde kalmıştır. Ama bunu bir nebze giderme imkanımız var. Libya konusunda Türkiye son derece önemli bir tutum aldı. Bu nedenle, Libya konusunda daha aktif tutum alınabilir. Umarım, zamanında ve doğru alınan tutumun karşılığını Libya'da ilerideki petrol ve doğalgaz anlaşmalarında bir şekilde karşılığı verilebilir.
Boğaz için mücadele!
- İstanbul Boğazı'ndan geçen büyük tankerler hayatımızı tehdit ediyor. Bu konuda Türkiye'nin yapabileceği bir şey var mı?
Bu dediğiniz konu son derece önemli. Boğaz'ın güzelliğinin, Boğaz'daki insan ve mal emniyetinin riske girdiği kesin. Bu bakımdan yasalar çerçevesinde ne yapılabilir, bilmiyorum ama şunu söyleyeyim: Eğer ben bir gün görevimden ayrılırsam, yapacağım ilk şeylerden bir tanesi bu konuda ciddi bir mücadele açmak için bir sivil toplum örgütü kurmak olacak. Türkiye'deki STK'lara şaşıyorum! Yani birçok konuda çalışma yapıyorlar ama bu kadar önemli bir konuda yeterince çalışma yapılmaması beni çok şaşırtıyor. Bu, çok büyük ve kesinlikle önü alınması gereken bir risk. Mevcut durumun kesinlikle sürdürülebilir olmadığını düşünmüyorum.
Enerji borsası kurmanın tam zamanı
- Türkiye ile ilgili enerji borsası kurulması tartışılıyor. Enerji borsası kurulmasının yatırımcı çekmek anlamında çok büyük etkisi var mı?
Olabilir, tabii, çok belirleyici etkisi olabilir. Ben 25 yıldır Avrupa'da yaşıyorum. Buradaki ülkelerin elektrik talebi yılda yüzde bir ya da bir buçuk civarında büyüyor. Türkiye'de ise bu talep bunun beş-altı misli hızla büyüyor. Talep olmadığı için buradaki büyük şirketlerin yeni santral kurma ihtiyacı son derece düşük. Adamların elinde para var, teknoloji var ama santral kurmak için yeni pazarlar arıyorlar. Türkiye bu pazarlar içerisinde hem ekonomik, hem siyasi istikrar hem de coğrafi yakınlık açısından son derece önemli bir alternatif. Bunların yanı sıra eğer bu yatırımcıları çekebilecek bir yatırım ortamı kurulursa Türkiye'ye yabancı yatırımcıyı çekebilir. Bunun bir unsuru da enerji borsasının kurulması. Sadece ona bağlı değil elbette ama böyle bir şey olursa işlem biraz daha hızlanır, daha saydamlık ve hızlılık kazandırır.
- Enerji borsası için geç kalmışlık halimiz var mı peki?
Yok. Avrupa şu anda hem ekonomi hem de enerji talebi olarak doyum noktasına gelmiş durumda. Aslında şu anda en güzel zamanlarından bir tanesi diyebilirim.
- Soğuk füzyon ve benzeri çalışmalar da enerjinin geleceği açısından son derece ilgi çekici. Laboratuvarda enerji üretimiyle dünya ihtiyacı karşılanabilir mi?
Benim bölümümde bizim bu konuları çalışan birimlerimiz var. Bunlar gelecekte, yani 2050'den sonra falan düşünülebilecek konular ama şimdiden çalışmak lazım. Tabii, otuz kırk seneden önce bunlardan çok ciddi bir sonuç beklememek gerek.
Avrupa ligi hedeflenmeli
- Türkiye'nin enerji alanında şampiyonlar ligine dahil olabilmesi için ne yapması gerekiyor?
Bir kere her şeyden önce enerji konusunda birazcık mütevazı olmamız gerekiyor. Türkiye enerji düzeyinden zengin bir ülke değil; enerji fakiri bir ülkeyiz. Öte yandan, Japonya, Kore gibi ülkelerin enerji varlığı Türkiye'den çok daha az. Ama akıllı enerji politikaları sayesinde ekonomilerini önemli bir şekilde geliştirdiler ve şu anda dünyanın en zengin ülkeleri arasındalar. Petrol ve doğalgaza bakarsak, Türkiye'nin yapacağı en önemli şey bölgedeki gücünü ve stratejik önemini idrak ederek, mevcut doğalgaz boru hatları konusunda aktif bir rol oynayarak, doğalgaz boru hatlarından bir tanesi -mesela Nabucco olabilir- Türkiye üzerinden geçmesini sağlayabilmek. İkincisi, Türkiye'nin mutlaka nükleer enerjiye geçmesi gerektiğini düşünüyorum. Nükleer enerjisi olan, bu teknolojiye sahip bir Türkiye'nin bölgede ve dünyadaki ağırlığı daha fazla olacaktır. Üçüncüsü, rüzgar, güneş, hidroelektrik gibi yenilebilir enerji kaynaklarımızdan maksimum şekilde ve mümkün olduğu kadar çabuk faydalanmak zorundayız. Bunların hepsinin üstüne, Türkiye'deki enerji diplomasisinin çok iyi yürütüldüğünden de emin olmamız lazım.
- Sizce bunu anlayabilmiş bir Ankara var mı?
Ankara bu konuda son derece duruma hakim gözüküyor. Birçoğunda doğru adım atma eğilimi var. Umarım adımlar zamanında ve kararlı bir şekilde atılır.
- Peki, bütün bunlar yapılırsa Türkiye'nin şampiyonlar liginde olma ihtimali olabilir mi?
Türkiye ekonomide şampiyonlar ilginde olabilir ama enerji konusunda Avrupa liginde olabilir diyelim. Şampiyonlar liginde olabilmemiz biraz zor. Çünkü orada Suudi Arabistan ve Rusya gibi büyük üretici ülkeler var. Bizim maalesef böyle kaynaklarımız yok ama biz petrolü ve doğalgazı ulaştırma konusunda şampiyonlar liginde olabiliriz.
TÜRKİYE KIBRIS'TA HAKLI
- Doğu Akdeniz'de Rumlarla yaşanan bir gerilim var. Siyasi olarak ihtilaflı bir coğrafyada yaşanan bu mücadeleyi nasıl görüyorsunuz? Uluslararası çevrelerde nasıl algılanıyor?
Olayları takip edebildiğim kadarıyla iki şey söyleyebilirim: Birincisi, umarım bu petrol ve doğalgazın arandığı alanlarda gerçekten petrol ve doğalgaz bulunur. İkincisi, bulunan petrol ve doğalgaz umarım bölgedeki barışa ve ekonominin iyileşmesine yardımcı olur. Umarım politikacılar geçmişteki bu gibi olaylardan gereken dersi çıkarmışlardır. Türkiye'nin bu konudaki ısrarcı tutumunun son derece haklı olduğunu düşünüyorum.
- O coğrafyada gerçekten petrol ve doğalgaz olduğunu düşünüyor musunuz?
Bundan on sene kadar önce yine o bölgede bazı aramalar yapıldı ve hiçbir başarıya ulaşmadı. Fakat on sene içerisinde teknoloji önemli gelişmeler gösterdi. Bu gelişmelerle o zaman bulunamayan rezervlerin bu sefer bulunabilme ihtimali var. Tam anlamıyla 'yoktur' demek doğru değil. Ama 'Yüzde yüz vardır' demenin de fazla iyimserlik olduğunu düşünüyorum.
