Şenay YILDIZ/ senay.yildiz@aksam.com.tr
Satır arası....
Kürt sorununa çözüm arayışı, İmralı görüşmeleri derken, BDP'li milletvekillerinin Karadeniz turu Sinop'ta neredeyse bir linç girişimine dönüştü. Tırmanan olaylar nedeniyle BDP'li vekiller geziyi şimdilik yarıda kesme kararı aldılar. Elbette bu yaşananlar önemli bir toplumsal kırılmayı simgeliyor. BDP'li vekillerin nasıl bir iklimde Sinop'a gitme tercihi yaptıkları kadar, 'öteki' gördüklerimize karşı şiddetin kapısını aralamayı nasıl bu kadar normal kabul eden bir ruh halinde olduğumuz da önemli. Bilgi Üniversitesi Sosyoloji Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Arus Yumul, konuyu AKŞAM'a yorumladı.
Bilgi Üniversitesi Sosyoloji Bölümü öğretim üyesi Prof. Dr. Arus Yumul BDP'li milletvekillerinin Karadeniz'de sert protestolara maruz kalmalarının ardından olayın arka planını yorumladı:
- BDP'li vekillerin Karadeniz turu sırasında oldukça sert protestolara maruz kaldılar. Bir sosyolog olarak nasıl değerlendirdiniz? Bu tarz eylemler, örgütlü şekilde mi oluşur yoksa milliyetçi duygularının kabarmasıyla mı?
Resmİ görüşe bakacak olursak yıllardır bu tekrarlanıyor: 'Milli hassasiyetlerimize karşı bir duruş gerçekleştirdiler. Halkımız da buna meşru bir tepki verdi.' Kesinlikle bunun doğru olduğuna inanmıyorum. Böyle meşrulaştırıcı mekanizmalarla linç kültürünü doğru görmek, en azından bu tip hareketlerin yayılıp gelişmesi için bereketli topraklar sunuyor. Tahrik kelimesini biz çok severiz ve sürekli tahrik olan bir milletizdir. Tahrik olursa erkeklerimiz kadınları öldürürler, tahrik indiriminden yararlanırlar, ağır tahrik vardır...
Yetişkinin tahrik olması aslında tam da gelişmemiş olduklarının göstergesidir. Biz yetişkin bir toplum değiliz. Bu tahrik söylemi buna tekabül ediyor.
- Yakın zamanda İmralı görüşmeleri, BDP'lilerin PKK'lılarla kucaklaşma görüntüleri olmasaydı da aynı sahneler gerçekleşir miydi?
Büyük veya küçük çaplı linç hareketleri yeni değil. Bunu biliyoruz. 90'lardan itibaren milliyetçilik sokaklara teslim edildi ve bu tip hareketler milli hassasiyetler çerçevesinde değerlendirildi ve meşrulaştırıldı.
- Milliyetçiliğin sokaklara teslim edilmesinden ne kast ediyorsunuz?
Devletin elinden alınıp, milli hassasiyetler çerçevesinde duyguların yaygınlaştırılıp, sonunda sokaklarda yine aynı hassasiyetler adına birilerine saldırmak, linç hareketlerinde bulunmak gibi hareketlerle yeni karşılaşmıyoruz. Onun için linç kültürünün yerleştirilmesine karşı çıkmalıyız.
- BDP'lilerin zamanlamaları işin bu hale gelmesine katkıda bulundu mu dersiniz?
Bu tip hareketleri 'kim tahrik etti, haklı mıydı, haksız mıydı? Şimdi mi gitmeliydiler?' gibi çeşitli söylemlerle meşrulaştırmak gerçekten çok tehlikeli. Çünkü böyle tartışarak, biz bunları yapanları haklı duruma getiriyoruz. Unutmayalım, Hrant Dink öldürüldüğünde de milli hassasiyetlerden bahsedildi. Sivas olaylarında Aziz Nesin'i suçlayanlar çıktı. Ahmet Kaya olayını hatırlayın... Size bir çerçeve çiziyorlar: 'Bu sınırları aşmadığınız sürece size tahammül ederiz. Bunun dışındaysanız, tehlikedesiniz.'
- Hayatımıza bu çerçeveyi çizen kim?
Milliyetçilik modern ve inşa edilen bir şeydir. Çeşitli benzeştirici, aynılaştırıcı bürokratik mekanizmalar kültürel endoktrinasyon (beyin yıkama) yoluyla bir muhayyer cemaat kurulur. Özellikle Türkiye örneğinde seçkinler, devlet bu işin başını çekti. Ama tabii ki yani kitlede de bunun bir karşılığının olması gerekiyor, yoksa yaratılıyor. Yaratıldıktan sonra artık o zemin zaten var ve gerektiğinde de harekete geçebiliyor.
TERÖR ANLATISI YOK
- Milliyetçiliği nasıl yaratıyoruz peki?
Bir insan milliyetçi doğmaz. Bir insanı siz çeşitli şekillerde, eğitim ile mesela sosyalleşme ile milliyetçi yapabilirsiniz. Burada duygu siyaseti çok önemlidir. Bakın, şu anda aslında duygu siyaseti işin içinde. Şöyle yapıyorsunuz: Korku veya nefret gibi çeşitli duyguları harekete geçiriyorsunuz ve nefret ya da korku objesi tek bir kişiye yönelmiyor. Mesela PKK diyorsunuz ama aslında daha büyük bir grubu bu inşa etiğiniz nefret ya da korkunun içine sokuyorsunuz. Ve ondan sonra onun varlığı sizin için, kamu için tehlike olarak algılanıyor. Hele hele onun 'benim' dediğiniz mekana gelmesi provokasyon olarak algılanıyor. Onun için duygu siyaseti oldukça önemli bir işlev görüyor milliyetçilik hareketlerinde. Mesela yıllardır 'terörle savaşıyoruz' denir. Bu söyleme baktığınız zaman egemen anlatı aslında bir terör anlatısı değil; yine bir milliyetçilik anlatısı. İki farklı hayali cemaat kurgulanıyor ve 'Bizim milliyetçiliğimiz ilerlemecidir, barışçıdır, demokratiktir, kapsayıcıdır. Onların milliyetçiliği barbardır, kötüdür, geri kalmıştır, şiddet severdir' diyerek, karşı karşıya getiriyorsunuz.
- Kim kazanıyor bu işten?
Herhalde savaştan beslenen, kazanan insanlar var ki bu durum hala devam ediyor. Kim kazanıyor gerçekten bilmiyorum ama kaybedenin insanlık olduğunu biliyorum. Türkiye'de sağda, solda her ortamda egemen milliyetçi söylem çeşitli varyasyonlarıyla sürekli milliyetçiliğe atıfta bulunuyor.
Çözüme karşı bahane: TÜRK SORUNU
- Kürt sorunu ve çözüm süreci devam ettiği sürece Türk milliyetçiliğinin de giderek şahlandığını göreceğiz. Böyle bir ortamda bu sorun nasıl çözülecek?
Mesela Karadeniz'e dönelim. Barış istiyoruz, herkes istiyor barış... Ancak onların (BDP'lilerin) diyaloğa girme çabasını hakaret olarak görüyoruz. Bu şekilde barış kurulabilir mi? Biz salt kendi aramızda konuşarak ve muhataplarımızı dışlayarak mı barışı inşa edeceğiz? Karadeniz konusunda bütün partiler birbirine suçluyor, kim suçlu, bilmiyoruz. Biz gerçekten barışı tesis etmek istiyor muyuz istemiyor muyuz? Dünyada örnekleri var. Dünyada tamamen silahlar sustu da öyle mi görüşmeler başladı? Hayır! Tahakküm, kazanma, milli çıkar, misilleme gibi kavramlarla düşünmeden; başka bir akıl diliyle yaklaşırsak, bu sorun çözülür. Vatanını seven insan vatanında savaş olmasını istemez, öyle değil mi? Bu nasıl vatanseverliktir ki sürekli şiddet dilini üretiyor ve bunu meşru görüyor? Bu anlayıştan vazgeçmek gerek. Süreci 'Ben kazandım, seni yendim' olarak görmemek gerekiyor. Mesela Kürtlere dil hakkının verilmesini Türklerin bir yenilgisi olarak kurgulamamak gerekiyor. Bu bir maç değil ki! Sonunda bu, birlikte yaşamak için çözüm arayışı. Bunu istiyor muyuz istemiyor muyuz? Buna karar vermemiz gerekiyor.
- Bunu kim açısından söylüyorsunuz?
Herkes açısından söylüyorum. Kürtlere haklar verirken buradan bir Türk sorunu yaratmak, bunun ortaya çıkmasını beklemek 'Sorunu nasıl çözmem?' diye bahane üretmekten başka bir şey değil.
BUMERANG ETKİSİ
- Türk sorununu yaratılan bir sorun olarak mı görüyorsunuz?
HİÇBİR milliyetçilik doğal değil. Milliyetçi olarak doğmuyor, bunu sonradan öğreniyoruz. Bütün milliyetçilikler kendisini 'ötekine' karşı konumlandırıyor ve 'öteki sorununu' kullanıyor. Milliyetçilik doğal, doğuştan gelen bir duygu değildir, milletler de öyle değildir. Millet dediğiniz şey aslında modern bir kurgudur. Ulus devlet de, milli devlette modern bir kurgudur, insan eliyle yapılmıştır, doğanın kanunu değildir bu. Şimdi sürekli Türk sorunu var veya Türk sorunu çıkacak öngörüsünde bulunursanız, o duygu siyasetini harekete geçirince karşımıza böyle bir sonuç çıkabilir. Ama mutlaka bu iş böyle sonuçlanacaktır demek yanlış. Toplumların nereye gideceği önceden hesaplanamaz.
- Karadeniz'de yaşananlar Türk sorununun varlığının somut göstergesi değil mi?
Bakın, bu yaşadığımız ilk linç olayı değil. Bu sadece Kürtlere karşı olmadı, tarihimize baktığımızda çeşitli gruplara karşı var. Makbul kimlik dışında kalan sadece etnik veya dini kimlikler değil; cinsel kimliklere karşı da böyle linç girişimleri var. Bu bizim sorunlarımızı diyalog yoluyla çözemediğimizi ancak şiddetle kendi istediğimizi başkalarına tahakküm yoluyla empoze ettiğimizi gösteriyor. Kendinizi ötekinin yerine koyarak, 'O benim yerimde olsaydı nasıl düşünürdü?' diye biraz düşünerek bu işe yaklaşmak gerekiyor. Ama şiddet çok kolaydır. Şiddet yoluyla karşınızdakini bastırabilirsiniz, istediğinizi belirli bir süre için yaptırabilir, mesela kimliğini unutmasını isteyebilirsiniz. Fakat yaşanan tecrübeler bize şunu gösteriyor ki, tüm bunlar bumerang gibi geri dönüyor. Bu yolla çözüme ulaşmak mümkün değil.
- Karadeniz'deki olayların ardından açıklanan bir ankete göre insanların yüzde 95'i 'Kürtlerle Türklerin birlikte yaşayacağına' inanıyor...
Beraber yaşamaktan ne anlıyoruz? Eğer 'Sen benim şartlarımı kabul ettiğin sürece beraber yaşarız' diyorsa insanlar, o zaman bu pek de iyimser bir sonuç değil aslında.
İyi şeylere hiç hazır olmayan bir toplum
- Tartışmaların fitilini ateşleyen CHP'li Birgül Ayman Güler'in ifade ettiği görüşler kendisine Türk diyen kişilerin yaygın kanaatleri mi aslında?
Ayman Güler'in kendisinin sonradan yaptığı açıklamayı doğru kabul edelim. Ne söylüyor bize? Bir başat kimlik var, bu kimlik herkesin kabul etmesi gerektiği bir kimliktir. Siz bu başat kimliğe asimile olmalısınız. Öteki kimlikleriniz belki özel alanda kullanabileceğiniz bir kimliktir ama ilerici olan, medeni olan, doğru olan bu kimliktir. Yıllarca yapılan laiklik tartışmalarını hatırlayın burada. 'Kamusal alanda kimliksiz olacaksınız ama isterseniz özel alanda dini kimliğinize sahip çıkabilirsiniz' diyen ama o dini kimliğin görünür olmasına tahammül edemeyen bir anlayış vardı. Aynı anlayış şimdi burada da karşımıza çıkıyor. Bu tip milliyetçilikler sözde kimliksiz milliyetçiliklerdir ama mutlaka bir etnik çekirdeğe dayanır. Bu egemen kimliğin bayramları, sembolleri, dili o toplumun bayramı, sembolü, dili olarak kabul edilir. Onun dışındakilerin görünür olmasına tahammül gösterilmez. Bugün Kürtlerin kimliğini sahiplenmesini, haklar talep etmesini, kimliğini alt ve üst kimlik hiyerarşisi içinde tahayyül etmemesine tahammül edemeyen kesimler var.
- Sizce Türkiye çözüme hazır mı?
Bu hazır olma ve olmama konusu acaba dünyanın neresinde bu kadar çok tartışılıyor? Egemen söyleme göre biz iyi şeylere hiçbir zaman hazır olmayan bir toplumuz! Demokrasiye hazır değiliz, insan haklarına hazır değiliz, ifade özgürlüğü için hazır değiliz... Sürekli bir hazır olmama, sürekli bir erteleme isteği... Ama hayat geçiyor, nesiller aynı sorunlarla boğuşuyor ve biz hala hiçbir şeye hazır olamıyoruz!
