Şenay YILDIZ/ senay.yildiz@aksam.com.tr
Maltepe Üniversitesi'nden siyasetbilimci Prof. Dr. Süleyman Seyfi Öğün ile yaptığımız söyleşimizin ikinci bölümüne yer veriyoruz bugün. Prof. Dr. Öğün'ün 12 Haziran seçimleri sonrasında Türkiye'nin önündeki en önemli sorunlardan biri olan Kürt sorununun geldiği nokta ve geleceğine ilişkin değerlendirmeleri şöyle:
- Başbakan Erdoğan'ın seçim gecesi yaptığı balkon konuşmasında bahsettiği
Cumhuriyetin kurucu felsefesi düşünüldüğü gibi Kürt meselesinin çözümüne fayda sağlar mı?
Bu sorunun çözümü ne kadar olabilir? Bu, konuya nereden baktığınızla alakalıdır. Siz Kürtler ve Türkler arasındaki meseleyi etnik mesele olarak yükselttikten sonra, bunun çözümü mümkün değil aslında. Peki, böyle bakmadan nasıl bakabiliriz? Çözüm orada yatıyor. Türklük ve Kürtlük, dindarlık ve dünyevilik... bunu bir kez sivrileştirdikten sora köreltmek zor. Oysa bütün bunları vaka kabul edip, bunları da içine alan ama bunlar üzerine kurulmayan bir şeyi kurabiliriz? Yani Kürt meselesi etnik olarak mı çözülecek; yoksa siyasal ve hukuksal olarak mı çözülecek?
Bu, bir siyasal mühendislik başarısıdır işte.
- Şimdiye kadarki tercihlerimiz bizi nereye götürecek gibi görünüyor?
Seçimden önce bir keskinleşme oldu iki taraflı. BDP çok keskin, çok ileride birtakım taleplerle çıktı. Pazarlık yaparken en uç şeyleri söylersiniz. Buna karşın, seçimi kazanacağı aşikar olan AK Parti milliyetçi tonla bir siyaset yaptı. Bu süreçte iki taraf birbirini bir anlamda tarttı, şimdi iş müzakere edilecek. Bu müzakere süreci eğer doğru yönetilirse buradan bir siyasal ve hukuksal formül çıkabilir. Ama ben bundan da emin değilim.
- Neden?
Bu ülkenin insanları müzakere etmeyi bilmiyorlar. Bildiklerini düşünüyorlar ama bir süre sonra kavga ediyorlar. Müzakere bir sanattır. Hakikaten Batı'dan öğrenilmesi gereken bir sanattır. Süreci doğru yönetemezsek eğer, etnik vurgular keskinleşecektir. Bu da kimsenin hayrına olmayacaktır. Ben bu açıdan hala umutlu görüyordum kendimi. Ama, gittikçe bu konu günlük hayatı tedirgin ediyor: Çok önemli bir seçmen kitlesinin Kürt komşusu ile oturmak istemediği yönündeki araştırma beni çok tedirgin etti.
ETNİK KOLLAMA BAŞLADI
- Belki de bu hep böyleydi ve biz bu gerçekle oranlarla yeni yüzleşiyoruz. Ne dersiniz?
Hayır, bu böyle değildi. Sadece mezhepsel anlamda böyleydi. Onun dışında Kürtlük, Arnavutluk, Çerkezlik... bu kadar büyük problemler değildi. Alevi ve Sünni kopukluğu çok daha kökleri olan bir şey. Ama, etnik temelde bir dışlamacı kültür yoktu burada. Müslüman mısın, değil misin; Sünni misin Alevi misin diye bakılırdı. Alevi isen Türk olmak da kurtarmaz. Kürt olmak üzerine tuz biber eker. Ama şimdi görüyorum ki, insanlar birbirlerini etnik olarak da kollamaya başladılar. Kürt ne kadar Kürt; Türk ne kadar Türk onu da bilmiyorum ama çok büyük bir Türk çoğunluk bu anlamda hiçbir zaman olmadığı kadar hassas.
SİYASAL HUKUKSAL BİR ÇÖZÜM
- Kırılma noktamız ne oldu da etnik hassasiyet eğilimi yükseldi toplumda?
Siz etnik temelde birtakım rencide edici işleri yaparsanız, bu, insanlar arasında etnik problem doğuracaktır ve nitekim öyle de oldu. Yıllar içerisinde aşama aşama oluyordu bu süreç, ama 12 Eylül'den sonra iş çığırından çıktı. Kürtlere çok ağır şeyler yapıldı. Çünkü ayrı dil kullanıyorlardı ve o dil ezilmek isteniyordu, buradan bir etnik problem çıkardılar. Ama dikkat edin, karşıtların çatışması karşıtların birbirine dönüşmesine yol açıyor. Yani bir etnik problem bir başkasının güçlenmesine yol açıyor. Yani, çatışırken birbirinden beslenme gibi çok kötü bir kültürel asit gelişiyor ve her yere sirayet ediyor, her yeri çürütüyor bu asit. Şimdi bütün mesele, siyasetin içinden etnik meseleyi nasıl çıkaracağız? Buradaki siyasal başarı biz nasıl bu etnik temelli siyaset yapma işinden zihnimizi, ruhumuzu kurtarabileceğiz?
- Bu çerçevede BDP'nin seçim sürecindeki yaklaşımını nasıl değerlendiriyorsunuz?
Burada AK Parti adımlar atıyor. Bunun küçümsenmemesi lazım ama orada İbrahim Tatlıses'in türküsündeki gibi 'Hayır, bunlar bana yetmiyor. Şunu da isterim, bunu da isterim' diye bir süreç yaşanıyor. Ama, bunun sonu yok ki! Bakınız çok sayıda küçük hikayemiz var ve bunların hepsi doğru. Alevilerin, Kürtlerin çektikleri ıstıraplar sıkıntılar; dindarların çektikleri... Laikler de bir sürü hikayeler anlatabilirler, muhafazakar taşra ortamlarında bireylerin nasıl boğulduklarını, oruç tutmayıp öldürülenlerin hikayeleri, Kubilay hikayesini... Bunların hepsi doğrudur. Önemli olan 'Bu küçük hikayeleri ihmal etmeyen ama ona doğrudan da dayanmayan bir siyasal, hukuksal hikayeyi yazabilecek miyiz?' Bunlar yokmuş gibi bir siyasal hukuksal hikaye yazamazsınız ama bunlara doğrudan dayanan doğrudan, bunların içinde seslendirildiği bir siyasal hukuksal hikaye de yazamazsınız. Dolayısı ile orada büyük hikaye ile küçük hikayeler dengesini tutturmak gerekiyor. Bu da bir siyasal akıl, siyasal mühendislik işidir.
Türkiye kilit ülke
- Herkes birbirinden pozitif adım bekliyor gibi... Bu süreçte sorumluluğun büyüğü çoğunluğu temsil eden Türk kitlenin mi, yoksa azınlığı temsil eden Kürt kökenli kitlenin mi omuzlarında?
Bir müzakere sürecinde böyle bir ayırım yapılmaz. Taraflar eşittir, eşit oturmak zorundalar masaya. Kimsenin diğerinden daha fazla yükümlülüğü yoktur; ayrıcalığı da yoktur. Orada mevcut duruma bakılır. Taleplerin bu mevcut durumda nereye kadar karşılanacağına dair kompleksiz, centilmence bir mesai harcanır ve oradan bir sonuç çıkar. Yoksa, masaya oturup kavga etmekle olmaz. Kavga etmek istiyorsanız, masaya oturmanız gerekmiyor. Masaya oturduğunuz zaman kavga etmekten vazgeçiyorsunuz. Birtakım şeyleri verme, bazı şeylerden de vazgeçme yönünde zihinsel ön hazırlığınız var demektir. Ama bizde müzakere denilen şey eksiltmeye, yok etmeye dönüşüyor. Onun için benim çok büyük beklentilerim yok ama bu yol denenecek. Bir şey daha var: bunu çok fazla iç meselemiz olarak görmeyelim.
- Ne kastediyorsunuz?
Bu, tamamen çok daha büyük bir coğrafyada geçerli olan ve yakın ve orta vadede artık sonuçlarını da birebir görmeye başlayacağımızı düşündüğüm bir sürece oturuyor. Bu, Bereketli Hilal'in yeniden yapılandırılması meselesidir. Buralar yeniden yapılandırılacak. Burada üç tane pivot (kilit taşı) ülke var: biri Türkiye, biri İran, biri de İsrail. Arada da iki tane çok önemli coğrafya var: Suriye ve Irak. Buna Ürdün'ü de kısmen dahil edebiliriz. Şimdi burada pivot rol kimde olacak? Türkiye'de. Maşrık bölgesi Türkiye merkezli. Ama bu olurken; Türkiye'nin başı İran ile ağrıyacak, İsrail ile ağrıyacak, İran-İsrail arasındaki gerilim yüzünden ağrıyacak, Kürt meselesi, Lübnan meselesi yüzünden ağrıyacak. Çünkü, buraya Lübnan'da dahil, Kürt meselesini de bunların içinde düşünmek lazım. Sorunları coğrafya üzerinden algılamak gerekiyor biraz da. Dolayısı ile bu pivot rolün gerektirdiği dağılımı yaparken burada Kürt meselesi, Şii meselesi, Alevi meselesi, Azeri meselesi ne olacak, nasıl çözümlenecek? Bu önemli.
- Bereketli Hilal neye dönüştürülmeye çalışılıyor günün sonunda?
Dünyadaki hesaplaşmalar üzerinden okumak lazım. Mesela Afrika, Afrika ile ilgili genelde haber okumayız biz, böyle bir kıta sanki yoktur. Fakat Afrika'da sömürgelerin tasfiyesinden sonra doğan boşlukların doldurulması için bir hakimiyet kavgası var ve 25 yıl içerisinde yavaş yavaş gündeme oturacak. Ve Mağrip bölgesinin mukadderatı da Avrupa ve Afrika üzerinden şekillenecek. Özellikle Fransa ve İtalya çok ön planda. Kurmak istedikleri Akdeniz Projesi de o. Burada pivot olarak Mısır'ın seçildiğini rahatlıkla söyleyebilirim. Mısır. Libya, Cezayir, Tunus Mısır'la beraber şekillenecek. Mısır'ın başına gelecek sorunları da söyleyeyim ben size: Hıristiyan-Müslüman meselesi, kabile meselesi gelecek. Model aynı, orada da Müslüman Kardeşler lokomotifi oluşturuyor ve Müslüman Kardeşler'in bütün yapısı AK Parti'ye benzer bir yapılanma. Demek ki böyle bir siyasal merkez üzerinden bu işleri Mısır üzerine yıkıyorlar. Bunlarla nasıl baş edecekler, bilmiyorum. Mağrip, Mısır merkezli şekillenecek.
Buraya gelince, burada çok kritik yer Lübnan, Suriye ve tabii ki Irak. Bunlar, İsrail ile İran arasına sıkışmış bölgeler ve iki güç arasındaki kavga bu coğrafyada Suriye, Irak ve Lübnan'da yaşanıyor. Bunun Yemen'e Suudi Arabistan'a kadar giden etkileri de var. Şimdi Türkiye'nin pivot rolü oralara kadar gitmez ama Irak, Suriye ve Lübnan üzerinde olacak ve bu bizi kaçınılmaz olarak İran'la karşı karşıya getirecek. Suriye'deki mevcut rejimle karşı karşıya getirecek. Bir bahar yaşadık ve şimdi birden karakışa tutulduk Suriye konusunda. Kürt meselesi için 'Türk aydınlar Kürt aydınlar bir araya gelecek, bu meseleyi çözecekler' demek, böyle bir şey olmaz.
KUZEY IRAK BAŞARI ÖYKÜSÜ
- Bu romantik bir bakış herhalde....
Romantikten ziyade eksik, dar bir bakış. Yani burayı tabii ihmal edip tamamen uluslararası ilişkilere bakmak da anlamlı değildir. Bu arada Türkiye çok önemli bir şey yaptı ve Kuzey Irak'ı domine eder hale geldi. Bu çok önemli, büyük bir başarı. Çünkü orayı ihmal etmiş olsaydı, orayla bağ kurmasaydı, müteahhitlik ilişkilerine almamış olsaydı, çok daha korkunç şeyler olurdu. Bu bence yakın dönemin en önemli ataklarından biriydi ve son derece de iyi de oldu.
- Bundan sonra ne olabilir?
Bence duygusallıklarımızdan arınıp, siyasal akıl geleneklerimize dönersek nüfusu rahatlatacak önemli birtakım adımlar atılacaktır. Ama bunlarla yetinmeyip 'İnadımız inattır, daha fazlasını istiyoruz' diyen olursa, o zaman onlar çok zor bir dönem içerisine giriyorlar demektir. Bir kere gittikçe marjinal kalacaklar. Bu işi etnik meselelerden çıkarıp, siyasal, hukuksal çözüm için adımlar atılabilirse bu mesele yok olmaz ama çözülür. En azından 40-50 sene için çözülür. Türkiye'nin önümüzdeki 25-50 senesi -kehanet olmasın ama- Bereketli Hilal'le çok hemhal olmuş bir şekilde gelişecek. Her şeyi onun içerisinde düşünmek lazım.
