TÜSİAD'daki yönetim değişikliğini 'Yeni orta sınıflaşmayı simgeleyen isimlerin yönetime girmesi' olarak yorumlayan Prof. Dr. Fuat Keyman: 'Anadolu sermayesi İstanbul sermayesi karşısında mücadeleyi kazandı. Türkiye'nin 2023 hedeflerine ulaşması için önümüzdeki dönemde TÜSİAD, MÜSİAD ve TUSKON arasında işbirliği temelinde rekabet olacak'

SATIR ARASI
Ümit Boyner'in görev süresinin tamamlamasının ardından TÜSİAD başkanlığına SÜTAŞ'ın sahibi Bursalı işadamı Muharrem Yılmaz geldi. Yılmaz'ın listesinde Anadolu sermayesinin önemli isimleri arasında yer alan Boydak Holding CEO'su Kayserili Memduh Boydak, Kadoil'in sahibi Diyarbakırlı Tarkan Kadooğlu, Kütahyalı Güral Ailesi'nden Esin Güral Argat ve İzmirli tekstilci Sedat Şükrü Ünlütürk'ün yer alması oldukça önemli. AK Parti Yönetimi'nin 'Anadolu sermayesine sırtını dönmek ve seçkinci olmakla' itham ettiği TÜSİAD'ın şu dönemde böyle bir değişime kolları sıvaması Türkiye'nin hem bugünü hem de yarınına ilişkin çok kritik bir dönemeç. Bu nedenle konuyu Sabancı Üniversitesi Öğretim Üyesi ve İstanbul Politikalar Merkezi Direktörü Prof. Dr. Fuat Keyman'a yorumlattım. Keyman, TÜSİAD'ın geçen ay 'Türkiye'de burjuva olmak' kapağıyla çıkan Görüş Dergisi'nde 'Türkiye'nin Geleceğini Yeni Orta Sınıflar Belirleyecek' başlığı altında mutlaka okunması gereken bir makale kaleme almıştı.

Şenay YILDIZ / senay.yildiz@aksam.com.tr
Fotoğraflar: Uygar TAYLAN

Prof. Dr. Fuat Keyman, geçen hafta TÜSİAD'da yaşanan büyük değişimi, bu değişimin siyasi ve sosyolojik arka planını ve Türkiye'nin geleceğini nasıl şekillendireceğini AKŞAM'a anlattı:

- TÜSİAD başkanlığına Muharrem Yılmaz'ın seçilmesi, yönetim kurulunda Memduh Boydak ve Tarkan Kadooğlu gibi isimlerin yer alması oldukça önemli. Bu dönüşümü İstanbul sermayesi-Anadolu kaplanları çekişmesi açısından nasıl okuyorsunuz?
Türkiye'nin 1950'lerden itibaren olan kalkınma stratejisinde TÜSİAD 1990'ların ortalarına kadar tek ve en önemli sanayici kuruluşu olarak geliyor. Ama 90'lardan itibaren TÜSİAD'a ilk rakip olarak MÜSİAD ortaya çıkıyor. MÜSİAD'ın en önemli özelliği sadece muhafazakar çevreler arasında güven temelli bir iletişim ağı oluşturması ve tüm Anadolu'ya yayılmasından kaynaklanmıyor; aynı zamanda Anadolu illerinde 90'lardan itibaren ortaya çıkan ve güçlenen sanayi odaları, kadın girişimciler, genç girişimciler, ticaret odaları ve sivil toplumla beraber çalışmasından da kaynaklanıyor. Buna şimdi TUSKON da eklendi. Bu kuruluşlar küçük ve orta sermaye, kobİ'ler dediğimiz işletmeler arasında bir iletişim ağı kuruyor, şirketlerin yurtdışında pazar bulmalarını sağlıyor. 2000'li yıllarda AK Parti iktidarından bugüne gelen ticarette farklılaşma sürecinin önemli örgütleri oldular. Bu örgütler tek tek TÜSİAD kadar güçlü olmasalar da -çünkü TÜSİAD hala Türkiye ekonomisinin yüzde 40'ını kapsıyor- güven temelli bir ağ olarak hareket etmeleri toplamda TÜSİAD'dan daha etkili olmalarını sağlıyor. Bu süreçte, AK Parti'nin yükselişi ve küreselleşmede güçlenmesiyle beraber TÜSİAD kendisini boşlukta buldu. Türkiye'nin TÜSİAD dışı bu kurumsal, şirketsel ve ekonomik dönüşümünün bugünkü popüler deyimi de 'yeni orta sınıflar' oluyor.

andlsrmysi2.jpgERBAKAN'LA BAĞLARI ZAYIF
- Bu yeni orta sınıflar ile AK Parti arasında nasıl bir ilişki var?
Bu yeni orta sınıflar AK Parti'nin güçlenmesi ve toplumsal desteğini yüzde 50'lere kadar çıkarmasında çok önemli rol oynuyorlar. 28 Şubat sonrası Refah Partisi'nin kapatılmasına o günkü muhafazakar çevrelerden çok büyük bir tepki gelmemesine baktığımız zaman görüyoruz ki Anadolu sermayesi aslında Refah Partisi'nin içe dönük, AB karşıtı yapısından rahatsız ve daha farklı alternatifler arıyor. AK Parti'nin daha global, ticari ilişkilerdeki farklılaşmasına bakınca, bu yeni orta sınıflarla ilişki içinde olduğunu görüyoruz. İlk sorunuza dönecek olursam, TÜSİAD'da yönetim kurulundaki üye sayısının 10'dan 12'ye çıkması, Memduh Boydak ve Kürt kökenli bazı sanayicilerin girmesi, son dönemde Türkiye'de yeni orta sınıflaşmayı simgeleyen isimlerin TÜSİAD yönetimine girmesidir.
- Uzun süredir kavgaların koptuğu ekonomi camiasında bundan sonra ne bekliyorsunuz?
Bundan sonraki dönemde, TÜSİAD, MÜSİAD, TUSKON ve diğer Sİad'lar arasındaki işbirliğinin daha görünür olmasını bekliyorum. Burada şunu da belirteyim: Ümit Boyner çok başarılı işler yaptı. O yüzden de Ümit Boyner'den yeni başkana geçilmesini Ümit Boyner'in görev süresinin bitip, yeni başkanın gelmesi olarak görmek lazım. Yani 'Ümit Boyner eski TÜSİAD'ı Muharrem Yılmaz yeni TÜSİAD'ı temsil ediyor' demek yanlış olur.
- Bu değişim doğal bir süreçle gelişti ama arkasındaki kodlar açısından böyle bir okuma çıkmayacak mı ister istemez?
TÜSİAD'In, ekonomik ve sektörel değişimle beraber kendisinin dışındaki aktörlerle işbirliğine girme kararı ve isteği olduğunu görebiliyorum. TÜSİAD'ın yönetim kurulundaki son değişim de onun göstergesi. TÜSİAD'ın bu yönetim ve hareket tarzıyla işbirliği temelindeki rekabeti ön plana çıkartan bir vizyon değişikliğine gittiğini göreceğiz. Türkiye'nin 2023 vizyonunda kişi başı gelirin 20 bin doları geçmesi, dünyanın ilk 10 ekonomisine girmesi hedefi var. Ekonomiyle ilgilenen kişiler, mesela MİT'nin Ekonomi Profesörü Daron Acemoğlu Türkiye'nin bu hedeflerine ulaşması için TÜSİAD, MÜSİAD, TUSKON gibi kurumların beraber çalışması gerektiğini vurguluyor. Bundan sonra gerilim değil; işbirliği temelinde rekabet vizyonu gerekiyor.

VİZYON DEĞİŞİKLİĞİ
- TÜSİAD'da yaşanan dönüşüm böyle bir işbirliği sürecinin başlangıcı mı?
Evet. Belki bundan sonra TUSKON, MÜSİAD gibi aktörlerden gelen eleştirilerin daha azaldığını görebiliriz. Türkiye'nin 2023'e giden sürecinde IMF olmayacağını görüyoruz. Bu anlamda aktörler arasındaki gerilim alanları da azalıyor. Türkiye'nin 2023 dönemiyle ilgili topluma ve diğer aktörlere açılmanın, onlarla işbirliği temelinde rekabet yapmanın kendisi için daha iyi olacağını düşündüğü için TÜSİAD'ın böyle bir vizyon değişikliğine gittiğini görüyoruz. İşbirliği temelli rekabet anlayışının MÜSİAD ve TUSKON'da da oluşabileceğini söyleyebiliriz...
- Fakat şu anda bu TÜSİAD'ın dönüşümü üzerinde yükselen bir durum. Böyle bakınca Anadolu sermayesi-İstanbul sermayesiyle olan mücadelesini kazanmış gibi görünüyor, değil mi?
Evet, kazandılar. Bu nedenle Türkiye'nin son 10 yılını, bu dönüşümün pekişmesi dönemini yeni orta sınıflara referans vermeden anlamak mümkün olmayacak. O yüzden de tüm bu gelişmelerin, gerilimlerin, gerilimlerden işbirliğine gitmenin anahtar kavramı yeni orta sınıflar.

andlsrmysi3.jpgMerkez-çevre ters döndü

Prof. Keyman 'Türkiye'de kentleşme ile beraber merkez-çevre ilişkileri tersine döndü. Artık çevreden merkezler çıkıyor. Merkez biraz çalkantıya uğrayarak, yeni bir hal alıyor' diyor

- Yeni orta sınıflarla eski orta sınıfı birbirinden ne ayırıyor? Laiklik mi?
Hayır. Çünkü baktığınız zaman 60-70-80'lerde bizde böyle laiklik-muhafazakarlık, ya da TÜSİAD ve diğerleri tartışması yoktu. Bence anahtar kavram dönüşüm ve burada 3 önemli boyut var. 1) Türkiye'nin dönüşümü içe dönük değil, küreselleşmeye entegrasyonla oluyor. Anadolu kentlerinde ekonominin canlanmasının altında tamamıyla dış pazara yönelik üretim var. AK Parti iktidarında dış politikadaki aktif küreselleşme perspektifi bunu destekledi. 2) Avrupalılaşma kavramı. Belki son dönemlerde Türkiye-AB ilişkilerinde tıkanmayı görüyoruz ama ekonomik ve toplumsal Avrupalılaşmada bir durma görmüyoruz. Bugün de Türkiye ekonomisinin en güçlü pazarı Avrupa pazarı. O yüzden de yeni orta sınıflar hep AB sürecinin en büyük destekçisi oldular. 3) Kentsel dönüşüm süreci. Türkiye'nin dönüşümü kentleşme ile gidiyor ve bugün yüzde 78 oranında kentleşen bir Türkiye'den konuşuyoruz. TÜSİAD'ın çıktığı dönemlerinde yüzde 25 -30 oranında bir kentleşme, yüzde 65-70 oranlarında tarım temelli bir Türkiye varken, yeni orta sınıfların Türkiye'si bunun tersi. Buna sosyolojide merkez-çevre ilişkilerinin ters dönmesi diyoruz. Bence ialklik ve kültürel kimlik meselesi dördüncü sırada. Bu dönüşüm hem çok boyutlu, hem çok katmanlı bir dönüşüm.

KAYSERİ SEMBOL
- Biraz açar mısınız merkez-çevre ilişkilerinin nasıl tersine döndüğünü?
ARTIK çevreden merkezler çıkıyor. Kayseri, Konya, Gaziantep, Eskişehir, Konya, İzmir gibi. Ve merkez biraz çalkantıya uğrayarak, yeni bir hal alıyor. Bu kentleşme ve Avrupalılaşma, küreselleşme sürecinin en önemli sembollerinden biri Kayseri'dir. Boydaklar'ın tüm gelişim sürecine baktığımız zaman, hem Kayseri'nin bir çevre içinde merkez olduğunu, hem Boydakların büyük yapılanmasının İstanbul'da olduğunu, hem de TÜSİAD üyesi olduğunu görüyoruz. Bu da hem çevrenin merkeze gelmesi hem de çevre içinde önemli merkezlerin çıkması örneği. Anadolu Kaplanları kavramından ziyade, bugün artık çevre içindeki merkezlerden konuşmak çok daha önemli.

Anadolu Kaplanı kavramı yetersiz
- Anadolu Kaplanlarından ziyade 'çevre içinde merkez' kavramı kullanılsa daha iyi olur dediniz. Neden?
Evet, çünkü Anadolu Kaplanları eski Türkiye'deki merkez-çevre ve çevrenin çabalarıydı. Biz çevreyi artık eski anlamda çevre olarak göremeyiz. Hem merkezde çok etkililer, hem kendileri çevrede yeni merkezler çıkartıyorlar. Merkez-çevre ilişkisi yatay ve tek boyutlu bir ilişki. Benim söylediğim bugünkü ilişkiler ise çok katmanlı, çok boyutlu. Tam bir karmaşık toplum ağı var. Onun için Anadolu Kaplanları 90'ların başındaki çevrenin uyanışının simgesi, eski Türkiye'nin kavramıydı. Belki de Mehduh Boydak'ın TÜSİAD'ın Merkez yönetim kuruluna girmesiyle bunu artık çok boyutlu çok katmanlı çevrenin merkezleşmesi süreci olarak görmekte yarar var. Anadolu Kaplanı biraz daha aşağı pozisyonda, daha güçsüz, daha atılımcı...
Onun için bundan sonraki dönemlerde artık çok kullanılacağını sanmıyorum. Kavram olarak çok geçerliliği kalmadı diye düşünüyorum. Asya Kaplanları da 90'lar dönemi
küreselleşmesi kavramıydı ama artık oralarda da kullanılmıyor. Türkiye'deki bu değişimi de yeni kavramlarla düşünmek durumundayız.

Halk-vatandaş ayrımı artık kalmadı
Prof. Dr. Fuat Keyman: 'AK Parti'nin bu kadar güçlü olmasının en önemli nedeni halkın vatandaş, çevrenin merkez olması. Halka yukarıdan bakan, onu aşağı gören bir seçkincilik anlayışı kaybetmeye mahkumdur. Onun için de her aktör kendini dönüştürüyor'

Sabancı Üniversitesi Öğretim Üyesi ve İstanbul Politikalar Merkezi Direktörü Prof. Dr. Fuat Keyman'ın AKŞAM'a verdiği söyleşinin ikinci ve son bölümü şöyle:

- Kendisini Anadolu Kaplanı gören pek çok sermayedarın TÜSİAD'ı seçkinci, burjuva diye ittiğini görüyoruz. Bu kadar büyük sermayedar olup da halktan kalabilir misiniz?
Bu yeni orta sınıflarda en fazla 80'lere kadar gidebilirsiniz. Gümrük Birliği'nin Anadolu ve Anadolu Sermayesi'nin dönüşümüne etkisi çok büyüktür. 80'lerde başlıyor ama yaygınlaşma süreci 90'lardan başlayıp bugüne geliyor. Bugün Anadolu'dan çıkıp merkeze geliyorlar ama 10 yıl sonra onlar da seçkin olacak. Ekonomik anlamda çok güçlü olup, tamamıyla toplum denemez, o bir seçkin.

SEÇKİN KAVRAMI DEĞİŞECEK
- Niye bu kadar tepki var peki diğer seçkinlere?
Türkiye'de seçkin toplumdan aşırı kopuk, yukarıdan bakan insan olarak görüldüğü için. Fakat bundan sonra çok daha farklı bir seçkin anlayışıyla karşılaşacağız. Davranış tarzları TÜSİAD'ın ve devletin davranış tarzlarından farklı olacaktır. Mesela bundan sonra Türkiye'de darbeler olmayacak, PKK'nın silahsızlanmasından sonra eğer barış kapısı aralanırsa bölgede müthiş bir Kürtler ve orta sınıf, barış ve para, barış ve iş, barış ve ekonomi gerçeği başlayacak. Önümüzdeki 10 yılda bu yeni orta sınıfların Türkiye'nin demokratikleşmesi ve iyi yönetimine ne kadar katkı vereceğini göreceğiz. O anlamda bence seçkinlik kavramı değişecek. Merkezin çevreyi ötekileştirmesi döneminden daha çoğulcu, farklı kimliklerin birlikte yaşaması sürecine Türkiye gidebilir.
- Anadolu sermayesi de birkaç kuşak sonra İstanbul sermayesinin durumuna düşebilir mi ?
Bence Türkiye'de bir zamanların 'Halk geldi, vatandaş kaçtı' dönemi bitti. Yeni orta sınıflar halkın vatandaşlaşması demek. Bundan sonra hangi holding olursa olsun, artık çevre merkezleşiyor, halk vatandaşlaşıyor. AK Parti'nin bu kadar güçlü olmasının en önemli nedeni halkın vatandaş, çevrenin merkez olması. Bundan sonra biz seçkinciliği farklı düşünmek durumundayız. Halka yukarıdan bakan, onu aşağı gören bir seçkincilik anlayışı kaybetmeye mahkumdur. Onun için de her aktör kendini dönüştürüyor. Ekonomi alanında TÜSİAD kendini değiştiriyorsa, siyaset alanında da CHP kendisini dönüştürmek, halka açılmak istiyor. Bundan sonra çok boyutlu, çok katmanlı fakat aktörler arası ilişkilerin kutuplaşma değil; biraz rekabet ama işbirliği temelli rekabet anlayışının gelişeceği bir döneme gidiyoruz.

Yeni orta sınıflar da TÜSİAD gibi kendini boşlukta bulabilir
- Bu yeni orta sınıflar eskisi gibi iktidarın dışına itilmiş değil; tam tersine oldukça güçlendiler. Bugün için ne istiyorlar? Amaçları ne?
Artık sadece çevre olarak, ikinci sınıf öneme sahip ekonomik aktörler olarak ya da ekonomik ve siyasal dönüşüm sürecinin pasif ve etki yaratma gücü olmayan ya da devlet yardımı ve katkısı olmadan var olamayacak orta ve küçük işletme sahipleri olarak düşünülmek ya da kendilerine yaklaşılmasını istemiyorlar. Aksine, yerel, hatta ulusal boyutta dönüşüm sürecinin aktif aktörleri olmak; eşitlik; ekonomik güç paylaşımı; siyasi etki; güç ve önemsenmek ve merkezin aktörleri olmayı istiyorlar. Bu istek ve manevralarını da, MUSİAD, TUSKON, SİADlar, girişimci dernekleri, konfederasyonlar, ticaret odaları vb benzeri kurumsal örgütlenmeler yoluyla yapıyorlar. Çünkü, tek tek değil, bir bütün olarak, bir toplam etki ve katkı temelinde önemli ve güçlüler. Bu güçleri de artacak gibi gözüküyor. Yeni orta sınıflardan ve Türkiye için önemlerinden bundan sonraki yıllarda da çok konuşacağız.

hlkvtnds2.jpgGELECEK 10 YIL
- Ahmet İnsel'in AK Parti için yaptığı 'Otantik bir Türk-İslam burjuvazisinin verdiği iktidar mücadelesinin tarafı' saptamasına katılıyor musunuz?
Katılıyorum, bu Türkiye'nin son 10 yılının bir saptaması. Ancak AK Parti örgütlenme açısından çok güçlü ve yaygınken, diğerlerinin daha yeni yeni o alanlara girdiğini görüyoruz. Bu nedenle sadece yeni orta sınıflara indirgemenin AK Parti'yi anlatmadığını düşünüyorum. Fakat son 10 yılın temel kavramı yeni orta sınıflar. Bundan sonraki 10 yılda yeni orta sınıflar da otantik, Türk-İslam sentezinde kalırlarsa başarılı olamazlar. Türkiye'nin bundan sonraki 10 yılında ne yapacakları çok önemli.
- Ne yapmaları lazım?
Ne kadar demokrasiyle ilişkili olurlarsa, ne kadar çoğulculuğa, güç yoğunlaşması değil; güç paylaşımına giderlerse, o kadar güçlenirler. Ne kadar 'Ben güçlüyüm' derlerse, 5 yıl belki güçlü olabilirler ama ondan sonra 2000'li yıllarda TÜSİAD'ın düştüğü duruma düşer ve havada, boşlukta kalabilirler.
- Bugünkü verilere bakınca yeni orta sınıfların demokrasiyle ilişkileri açısından nasıl bir yol izlemelerini bekliyorsunuz?
OlmasI gerekenle olan arasındaki ayrımı burada biraz koymak gerekiyor. AK Parti olması gerekenleri yaptığı için kazandı. Yani AB süreciyle belli bir ilişkiye girdi, aktif dış politika izledi, ticarette farklılaşma yarattı. Bunun için CHP de biraz değişmek istiyor. Çünkü onun gördüğü dünya ile var olan dünya değil. Avrupa ve dünya ile ilgilenmeden Türkiye'yi yönetmek mümkün değil. Bu nedenle Avrupa ile ilişkileri arttı, Çin'e gidiyor... Fakat siyasi aktörler güçlü oldukları zaman her zaman olması gerekeni yapmıyorlar.

GÜÇ YOĞUNLAŞMASI VAR
- Ne kastediyorsunuz?
2002-2010 AK Parti'ye baktığımız zaman olması gerekenle olanı birleştiren bir AK Parti var. Ama 2011 sonrası AK Parti'ye bakınca daha bir güç yoğunlaşması var ve bundan dolayı 'reformlar kayıyor' diyoruz. Şimdi Kürt meselesi ve PKK'nın silah bıraktırılması sürecine bakınca demek ki tekrar olması gerekenle olanı birleştiren bir AK Parti görüyoruz bu alanda. Olması gerekenle olan arasında hep bir kopukluk vardır fakat siyasette bu ikisini birleştiren kazanır. O yüzden de bundan sonraki 10 yılda AK Parti ne kadar güç yoğunlaşmasına giderse, ne kadar Ahmet İnsel'in söylemiş olduğu o 'otantik Türk-İslam sentezi' yapısına 'Biz kazanıyoruz' diye kayarsa, kaybederler. O yüzden Türkiye önümüzdeki yıllarda işbirliği içinde rekabet, kutuplaşma yerine birlikte yaşama, 'Ben güçlüyüm' yerine demokrasi ve çoğulculuk iradesi göstermek durumunda. Bunu yapan kazanacaktır. Bundan sonraki 10 yıl sadece
TÜSİAD ve büyük burjuvazi için değil; yeni orta sınıflar için de bir sınav olacaktır. Dönüşüme ayak uyduramazsanız, nasıl 90'lardan bugüne yeni orta sınıflar ortaya çıktıysa, buna ayak uydurabilenler de çıkar.

TÜRKİYE hala BURJUVA yetiştiremiyor
- TÜSİAD biraz da olumsuz bir algıyla burjuva olmakla, seçkinci olmakla itham edilir. Kavramları doğru kullanınca TÜSİAD burjuva bir örgüt mü?
Tarihsel geçmişine baktığımız zaman, Burjuva için kültürel sermayenin de sosyal sermayenin de önemli olduğunu görüyoruz. Türkiye -TÜSİAD da dahil olmak üzere- bir türlü kendi burjuvasını tam olarak üretemiyor. Fakat bir burjuvalılaşma sürecine gidiyor. Mesela iş dünyamızın sanatla ilgisi değişmeye başladı. Giderek New York'un bile ilgisini çekecek bir İstanbul oluşuyor. Bununla beraber, Türkiye'de hem yeni gelişen orta sınıflarda hem TÜSİAD, MÜSİAD'ın demokrasi ile ilişkilerinin son derece araçsal olduğunu, demokrasiyi içselleştirdiklerini göremiyoruz. Tabii siyasi partilerin ne kadar içselleştirdiği de ayrı bir tartışma. İnsani kalkınma endeksi, kadın-erkek eşitliği, bölgeler arası dengesizlik, çevreyi koruma gibi göstergelere bakınca Türkiye'nin kültürel değişimiyle demokrasi performansı arasında bir boşluk var. Anadolu'daki kentsel dönüşüme bakınca da ekonomik anlamda zengin ama kültürel anlamda zayıf olduğunu görüyoruz. Türkiye'de aşırı bir AVM'leşme süreci var, çok güzel yollar, apartmanlar yapılıyor ama kültürel ekonomi gelişmiyor. O nedenle de tam bir burjuvalaşma yok. Ekonomik dönüşümü yapıyoruz ama kültürel dönüşümde Türkiye hala modernleşme sıkıntıları yaşıyor. Fakat TÜSİAD'ı temsil eden kurumlar ve holdingler daha eski dönemden geldiği için, kültürel ekonomiyi içselleştirme açısından daha ileride.

Sınıf atlamak mümkün mesajı veriyor
- İstanbul'un en yüksel binası AKP Milletvekili Vahit Holding'in Sahibi olduğu Sapphire. Gayrimenkul sektörü büyüyor. Yine Anadolu sermayesi kabul edilen Sinpaş GYO en büyüklerden biri. Anadolu sermayesinin bu en tepelerdeki başarıları, nasıl bir mesaj veriyor?
Birincisi,'Biz merkeziz. Çalışan, irade gösteren kazanır. Türkiye'de sınıf atlamak, orta sınıflaşmak mümkün, önünde engel yok' mesajı. İkincisi, 'Biz güçlüyüz, artık halk vatandaş olmuştur' ifadesinin simgesi. Üçüncüsü Türkiye Akdeniz'in Çin'i oluyor, İstanbul tüm bu coğrafyanın merkezi. Küresel bir kent içinde var olmak, o gücün sembolünü gösteriyor. Bir diğeri de 'Bugünün ve yarının Türkiye'sini anlamak bizi hesaba katmadan, bizi ciddiye almadan mümkün değildir'. Bu dönüşümün önemli simgeleri. Ama tabii güç ne kadar demokrasidir, ne kadar birlikte yaşamadır? Bu binalar güç ve demokrasi arasındaki ilişkinin halen ne kadar muğlak olduğunu da ortaya koyuyor. Bazıları da çirkin binalar olduğu için hala görüntü ve içselleştirme arasında kopukluk var. Teknoloji anlamında, ekonomi anlamında zenginleştik ama kültürel, demokrasi anlamda hala burjuvalılaşmadığımızın da bir göstergesi.