BARBAROS ŞANSAL
Eski adıyla Babıali yeni adıyla 'keşmekeş'i aşıp Nuruosmaniye'ye ulaşıyoruz. Ders kitapları kuyruklarında geçen yıllarım gibi saygısız trafik, yokuşun ardında kaldığında mütevazı bir hanın üçüncü katındaki kapıyı tıklatıyoruz. Bir çift içi gülen göz bizi karşılıyor, günlerdir geciken randevumuza hazırlanmış kahvelerin siparişi hemen veriliyor ve tezgahın başına geçiyoruz...
- Neden bu mesleği seçtiniz?
Babam kunduracıydı. Yapılabilecek işler bellidir bizim camiada; ya el sanatlarıyla uğraşacaksın ya da ticaret yapacaksın. Ben de herkes gibi 'Çuhacı Han akademiye' geldim. Başka yer yoktu ki zaten, kuyumculuk piyasasına giren herkesin ilk geçtiği yerdir orası. Ben de 1974'de sadekar olarak geldim ama bana yetmedi, amcamın tanıdığı bir de kalemkar vardı. Böylece girmiş oldum mesleğe.
KURŞUN KALEMDEN İNCE
- Zaten günümüzde 3-5 tane kalemkar kaldınız. Bir, kaleminden 'meni damlayanlar' var; bir 'kalem kıranlar' var; bir de 'kalemi satılık' olanlar var. Peki ya senin kalemin hangisi?
Bu kalem benimle 38 yıldır akraba oldu, ilk başlarda çok yaktı canımı ama azmettim. Sanatım kurşun kalemden ince ama kurşun yarası değil. Resimlerle güzellikler için ateşlenir, aslında yaptığım minyatür heykeltıraşlık.
- Nasıl başladı hikayeniz peki?
Evveliyatım karikatürdü, çizgilerle ilk tanışmam hicivle başladı. İlk işim de öyle başladı aslında. Darphane'de Süleyman Demirel'in parası basılacakmış. Her şeyi varmış ama parası yokmuş. Bir kuyumcuya ısmarlamışlar ama yapılan iş kendisine pek benzemiş. Çok yaşlı görünmüş. Paranın bir yüzüne kendisinin, bir yüzüne Nazmiye Hanım'ın rölyefini istediler ama 'Daha genç görünsün' dediler. Ben de gençtim ve dişçilerin kullandığı cam kadar sert kalıp malzemesini oydum, beğendiler ve basıldı paralar. Ardından Vladimir Putin için geldiler. Sonra da çeşitli yerlerden gelmeye devam ettiler. En sonunda bir de Barbaros Şansal yaptım.
Şık bir kutudan gözlerimi yerinden uğratacak bir kolye çıkartıyor. Kendi portremi görünce şaşkınlığımı gizleyemiyorum. Bedelini ödemeyi teklif etmek ustaya çok büyük saygısızlık. Mahcubiyetim yanaklarımı al al yapıyor. Gözümün önünde Ankara Gazi Üniversitesi'nde kendisiyle tanıştığım Mimar Kemalettin Salonu var ve ertesi gün Beypazarı'ndaki çilingir soframız. Kendi elleriyle kolyeyi boynuma takıp, bir de sıcacık ve küçük öpücük konduruyor yanağıma. 'Bu enerjin hak ediyor armağanları' diyor. Ahşap tezgahın başına yerleşip kahve fincanları elde devam ediyoruz. Meşin önlük kucağında, usta bir yandan da işini oymakta.
- Türkiye'de birçok takı tasarımı okulu var, sosyetik kadınlar tespih dizer gibi kolye bilezik yapıp takı tasarımcısı oluyorlar. Nedir fark; zanaat ve sanat arasındaki kavga mı?
Kavga artık bu ülkede sadece vur kaç demek. Ucuza yap pahalıya sat. Buna 'fast food' diyorum. Muhteviyatı zayıf, fakir bir gıda; geçici tokluk sadece. 16 yaşında rahmetli ustama kartal yapmak istediğimi söylediğimde, bana 'Önce yazı yaz da mühüre, bir görelim. Sonra kartala geçersin' dedi.
- Sahi, burada neden hiç makine yok?
Evet, burayı gören şaşırıyor, 'Bunlarla mı bu eserleri yapıyorsun?' diye soruyor. Yüz sene önce de bu aletler vardı, iki yüz sene önce de. Bu iş bakış açısı ve analizle alakalıdır. Bir şeyi çizerken, bittiğinde nasıl görüneceğini bilmen lazım. Bazı geceler gözümün önünden gitmiyor çizdiklerim, uyuyamadığımdan gözlerimi açıveriyorum.
BİR MİLİMETRE BİLE KALINDIR
- Metal senin için hamur mu? Ekmeğini onu yoğurarak mı yapıyorsun?
Elbette kurşun kalem bir milimetre bile olsa kalındır benim için. Bir milimetrelik bir gümüş levhayı belki 100 ila 160 kat halinde kalemle oyuyorum. Bir nevi alçak kabartma.
n Mikronlarla oynuyorsun yani ama hiç mikrop yok mu ortada?
Yemyeşil çınar yapraklarının camın önündeki güzelliğine kahkahalarla göz göze geldiğimiz anda eşlik ediveriyoruz. Öyle ki, çıkardığımız seslere belediyenin kaldırım inşaatının hilti gürültüsü bile çaresiz kalıyor.
- Ben çocukken de sıra odalara giderdik, Arman Usta'ya gümüş çatal bıçak için, acaba bu meslek farklı bir inanç ve terbiyeyi mi gerektiriyor? Müslümanlar neden başarısız?
Çok doğru bu, ibadet gibi bir şey; anlatılamaz. Birine, bir inanca şükran sunmak gibi bir şey. Ölüme bir çare. İnsanlar bir gün ölür gider, hatta ideolojileri bile bitebilir ya da erozyona uğrayabilir ama eserleri yaşar. Gerçi artık 'telleri kıvırıp, altına bir şey takmak' oldu bu iş ya da kopyalayıp, üstünü eğeleyip, eski el işi diye kandırmak. Sokakta, elektrik tellerinden isim yazıp bisiklet yapanlar bile daha yetenekli, bugünün marka olmuş piyasasından.
- Sizi nasıl buluyorlar?
Ben bir rivayetim. Yıllarca el sıktığım birçok insan, 'Berc Usta'yı tanıyor musun?' diye ya da 'Nasıl biri o adam?' diye sordu bana. Ben de 'O, dört metre boyunda, iki metre eninde; yanından ışıklar çıkıyor' diye şaka yapardım. 'Usta kim ve nerede?' diye bana bile sorarlardı. Kimi, gazeteye, televizyona, dergilere reklam vererek işlerini büyütür; kimi de işlerini referans ve itibarla büyütür. Hatta bir gün yanımda çıraklık yapmış bir eski elemanım geldi, otoparkta son model arabasıyla duruyordu; zengin olmuş ünlü olmuş, sevindim.
İŞİM BENİM METRESİM
- Peki bıraktı mı seni evine kendi arabasıyla?
Arabam vardı zaten ama onunki kadar lüks değil tabii.
Mehmet Ali İrtemçelik'ten Türkmenbaşı'na dek verilmiş nice emek ve ürün vermiş hayatından, devleşmiş, büyümüş kalemkar usta ama bir o kadar zarafete, bir o kadar alçak gönüllüğe de bürünmüş. Bir yandan aletleri karıştırmaya başlıyorum. O sohbete devam ederken çelik kaleminin ucuyla sanatına devam ediyor. Konuyu sanata getiriyoruz ve sempozyum günlerine geri dönüyoruz.
- Üniversitedeki dekanın dediğini hatırlar mısın?
Bizim akademisyen tahta tabure boyarsa sanat olur ama senin yaptığını küçük görür, aşağılar ve zanaat derler sonunda. Adamlar alıyor makineyi ve işçiyi, kopyalıyor fuarlardan ürünleri. Sonra gelip 'Usta neden bizim yaptığımız seninki gibi olmuyor?' diye soruyor. Gerçek bir eştir meslek. Zaten eşin, işin, aşın rabıtalı olmasa her şeyin leş oluyor.
- Evli misin peki işinle?
Evlilik başka bir şey, işim metresim benim, hayatımın yansıması, bir anlamda kayıt edilmesi olup bitenin.
ANARŞİST YANINI SEVDİM
- Sanata karşı olup biteni biliyorsun, tiyatrolar, heykeller ve mizah, saldırı altında. Var mı kendi istediğini sana dikte ettirmeye çalışan?
Kendi bildiğimi yaşarım. İnsan ne eşine, ne evladına ne de aşklarına başkalarının müdahalesiyle yön vermez ki. Kanunlarım var, adeta Türkan Şoray kanunları gibi. İşimi cilacıya bile kendim götürür, başında beklerim. Eserlerim çocuklarımdır benim.
- Kazandırıyor mu bu tutumun?
Sanıldığının çok azını kazandırıyor ancak gerçekte en çok kazandırdığı, onur ve saygınlık. Hayatı enstantanelere bölmeli. Bazı anlar vardır ki, fotoğraf gibidir gözlerde ve belleklerde. Ben, Gazi Üniversitesi, Beypazarı'nda almıştım seni belleğime. Anarşist yanını sevdim, iyi ki eğitime gitmişiz.
Hemen konuyu oraya getirmek için bir hamle yapıyorum, boy boy ahşap saplı sert çelik aletleri fotoğraflayan Mustafa Seven ensemizde. O bile dışarıdan gelen gürültüden rahatsız olmuş olmalı ki, camı kapatıyor. Gözüm İl Milli Eğitim Müdürlüğü'nün köhneleşmiş binasına takılıyor.
- Ya eğitim; var mı yanında yetişmek isteyen? Var mı terbiye, sebat?
Öğrenmek isteyen çok da hiçbirinde sebat yok. Zaten eğitimin içi boş. İki yılda ne öğrenecek zavallı genç, eski püskü makinelerin başında. Ne doğru dürüst gemoloji (kıymetli taş bilimi) görecek ne de değerli metal. Dağ başlarında okullar, hocaları da yetersiz kalıyor mecburen bu durumda. Harcamalar üniversite kampuslarının dev kapılarına ve rektörlük binalarına gidiyor. Sen, ben, bizler koşturuyoruz gençlere bu geçmişi aktarabilmek için, bu ahlakı aşılayabilmek için. Ancak senin de aldığın karar gibi boşuna bu emek, vazgeçmek zorunda kalıyoruz. Örnekler kötü ve ucuz. Otellerin lobilerine nar, lale ve cami resmi yapanlar para kazanıyor, ünlü oluyor. Kopyalayıp satanlar ya da ana-baba belki de koca parasıyla ortada olanlar sunuluyor başarı hikayeleri olarak. Geçen yıl bir çırak aldım buraya. İlk kalemi eline aldığında su topladı avuçları. İki gün sonra bana, 'Usta para kazanmak bu kadar zor olmamalı' dedi. Şimdi çantacı olmuş, zincirler falan takıyor bir şeylere, dükkanı da var, ziyaretine gittim. Beni öyle bir anlatmış ki şaşırdılar, hemen ürünleri gösterdiler. İçtim çayımı, ayrıldım oradan. Beypazarı'nda da kalemi verdik öğrencinin eline. İsyan ettiler, bunca yılda ellerim kendi ellerimle ihtiyacıma göre keşfettiğim ve ürettiğim aletlerime tutkuyla sarılıp tek vücut oldular. Evrim geçiriliyor zamanla, uzuvlarımız işimize göre. Öğrenci, uçlu kurşun kalemi görmüş bende. Onu zannetmiş bu sanatın aleti. Gitmiş aynı markadan almış hemen. Bana 'Ama aynını aldım, neden yapınca sizin yaptığınız gibi olmuyor' dedi. Bunun sonu yok. Yaptıkça daha mükemmelleşiyor, daha yalınlaşıyor. Aynen senin yaptığın iş gibi işte, kumaşın ve çelik iğnen var. Benim de kumaşım gümüş ve altın, levha iğnem ise çelik kalemlerim. Onlarla çizer onlarla oyar onlarla dikerim.
