ARZU AKYOL
arzu.akyol@aksam.com.tr
Fotoğraflar: UYGAR TAYLAN
Dün ‘Rumi Suite-The Eternal Day’ adlı bestenizin prömiyeri vardı. Nasıl geçti?
Çok güzel geçti. Soğuğa rağmen çok hoş bir reaksiyon aldık.
Mevlana’nın şiirlerini İngilizceye çevirip bestelemek nereden geldi aklınıza?
Ben müzik hayatım boyunca Türk ve yabancı şairlerin şiirlerini besteledim. Nazım Hikmet, Orhan Veli, Sait Faik, Lorca, Paul Eluard gibi… Mevlana ise hep içimdeydi. Benim büyüdüğüm evde babam sürekli Mevlana okurdu.
Çocuk yaşlarda tanıştınız o zaman…
Tabii. Çocukluktan itibaren hayatımdaydı. Babam savcıydı ve büyük bir Mevlana hayranıydı. Mevlana ile haşır neşir büyüdüm. Fîhi Mâ-Fîh ve Mesnevi’yi defalarca okumuşumdur. Fakat İngilizce okuyunca bazı şiirlerin dilimize çevrilmemiş olduğunu fark ettim. Biliyorsunuz, Mevlana Farsça yazdı. İşte ben o İngilizce şiirleri bestelemek istedim. Ama baktım ki İngilizce çevirilerinde çok eksikler var. Kitaplarımı Farsça’ya çeviren Mohammadamin Seyfi Ala’dan rica ettim. Önce Farsça orijinal Divan’dan Türkçe’ye aktardı. Kızım Aylin Livaneli de Türkçe’den İngilizce’ye çevirdi. Dolayısıyla ana kaynaktan hareket ederek besteledik bu şiirleri. (Bu arada telefonu çalıyor ve Zülfü Bey New York Times muhabirine demeç veriyor.)
Dün akşam New York Times muhabiri de konserdeydi ve çok beğenmiş. “Geleneksel enstrümanlarla batı enstrümanlarını kaynaştırma çalışmaları çok yapılıyor ama bu çok başarılıydı” dedi. Gerçekten ney ile trompet o kadar iç içe geçmiş ki… Ama Mevlana da bu zaten… Evrensel bir dünya görüşü… O muhabire 13. yüzyılın ne kadar mucize bir yüzyıl olduğunu anlattım. Yunus Emre, Mevlana, Hacı Bektaş, Ahi Evran, Edibali… Din ayrımına, kadın erkek ayrımına, ırk ayrımına karşı müthiş bir hümanizmi temsil ediyorlar. Biz çok aydınlık bir kültürden geliyoruz.
İYİ Kİ BRAD PİTT’TEN ÖNCE DAVRANDIM
Baba-kız birlikte çalışmak nasıldı?
Biz Aylin’le iyi arkadaşız. Fikirlerimiz çok uyuşur. Gençlik döneminde daha ayrıydı dünyalarımız ama giderek birleşti. Bu çalışmayı da beraber yaptık. Hem İngilizcesi çok ileri seviyede hem de müzisyen olduğu için çok güzel yaptı bu işi. O olmasaydı ne yapardım bilmiyorum.
Siz de Konya’da doğdunuz değil mi?
Evet, ben de Konya Ilgın’da doğdum. Bu bir nevi borç ödeme gibi de oldu aynı zamanda (gülüyor).
Sizin en çok sevdiğiniz şiiri ya da sözü hangisi?
‘Doğrunun ve yanlışın ötesinde bir yer var; seninle orada buluşacağız’. Amerikalı aktör Brad Pitt koluna Mevlana’nın bu sözünü dövme yaptırmış. Geçen hafta bütün gazetelerde bu haber vardı. İyi ki dünya prömiyeri geçen yıl Almanya’da yapılmış, yoksa ondan etkilendiğimizi düşünebilirlerdi (gülüyor). Şaka bir yana iyi ki yaptırmış, ne kadar güzel, tüylerim diken diken oldu. Mevlana şiir aracılığıyla felsefe yapıyor. Mesela “Sen okyanusta bir damla değilsin, bir damladaki okyanussun” diyor. Bu o kadar derin bir cümle ki… Bin sayfada anlatılacak bir görüşü bir cümle ile anlatıyor. Muazzam bir filozof…
Bazen ona ait olmayan sözler onunmuş gibi paylaşılıyor. Bu yanıltıcı durumlara karşı nasıl bir çalışma metodu izlediniz?
Mesela ‘Ne olursan ol, yine gel’ onun sözü olarak bilinir ama değildir. Belki felsefesine çok yakın olduğu için yakıştırılmıştır. Ortalıkta çok sahte şey var. Özellikle internet çağıyla daha çok kirlendi bu işler. Birisi duygusal birkaç şey paylaşıyor, altına Mevlana yazıyor. Bu yüzden çok tiziz davrandım. Ana kaynağından yani Farsçadan çalıştım. Bir de akıl süzgecinden geçirmek lazım. Duygusal, ucuz lafların Mevlana’yla ilgisi yoktur. Mevlana her sözünü uzun uzun düşünmeniz gereken bir filozoftur.
DOĞU İLE BATI’NIN GÜZEL ÇOCUKLARI OLUR
‘Rumi Suite’te farklı ülkelerden gelen sanatçılar klasik Türk, Arap ve Batı enstrümanları kullandı. Geleneksel Türk müziğini caz ile birleştirdiniz. Bu karşılaşmalar önemli mi?
Osmanlı’nın özellikle son 250 yılı ve Cumhuriyet tarihi hep bu tartışmalarla geçti. Aslında ne tam Doğuluyuz ne de tam Batılı… Ne Doğu’nun mirasını ne de Batı’yı reddedebiliriz. Ben dedemin kültürünü nasıl reddederim? Ama 250-300 yıllık Batılılaşma çabalarının yarattığı geleneği de reddedemem. Dolayısıyla kültürleri ve gelenekleri kavga ettirmek güzel değil. ‘Rumi Suit’te yaptığımız gibi bu fikirleri evlendirmek lazım.
Güzel çocuklar olur belki…
(Gülüyoruz) Tabii ki…
Son yıllarda gerek popüler kültür içinde gerekse entelektüel çevre içinde Mevlana moda oldu sanki. Bunu nasıl değerlendiriyorsunuz?
Gerçek sanat eserleri modadan etkilenerek çıkmaz ortaya. Tarihten, düşünceden ve yürekten gelen sezgilerle olur. Evet, bugün bir Mevlana modası var ama moda değişse de Mevlana hep var olmaya devam edecektir. Düşünün 700 yıldan bahsediyoruz. Nice hükümdarlar, devletler, komutanlar geldi geçti. O dönemki Selçuklu sultanının adını hatırlamayız ama Mevlana dimdik ayakta…
“SEN UTANILACAK BİR ŞEY YAPMADIN”
Hukukçu, köklü bir ailenin ferdi olarak sanık durumuna düşmek babanızla ilişkilerinizi etkilemiş miydi?
Tam tersi… 12 Mart 1971 muhtırasıyla uydurma suçlamalarla hapse attılar beni. Babam ziyaretime geldi. Düşünün hayatı boyunca savcı olarak yaşamış, talimat vermiş bir adam… O gün tel örgülerin arkasından bana unutamayacağım bir şey söyledi. “Oğlum hiç üzülme. Sen yüz kızartıcı bir suç işlemedin. Bizi hiç utandırmadın. Fikirlerinden dolayı buradasın. Bu memleketimizde yüzyıllardır böyle” dedi. Bu bana o kadar güç vermişti ki anlatamam. Hatırladıkça hâlâ duygulanırım.
HAYATI SAKİN VE DERİN ALGILAMAYI SEVİYORUM
Yıllardır karizmanız bir milim bile çizilmedi. Çok seviliyorsunuz. Düşüncelerinizi beğenmeyenler bile en azından saygı duyuyor. Nasıl sağladınız bu dokunulmazlığı?
Kendim için konuşmak ayıp geliyor ama ben bunu samimiyete bağlıyorum. Düşüncelerimi hiçbir zaman saklamadım. İçimdekileri olduğu gibi söylerim. ‘Şucudur, bucudur’ deyip belki de gerçek düşüncelerinizi bile bilmeden sizi bir çekmeceye kilitliyorlar ve kategorize ediyorlar. Belki düşüncelerimi tam anlamıyorsun, belki oturup konuşsan anlayacaksın ya da belki zaman içinde değişiklik oldu fikirlerimde. Niye o çekmecede kilitli bırakacaksın adamı? Toplumun önünde olan, konserler veren, kitapları satılan, dünyayı dolaşan bir Livaneli var ama o ben değilim. Ben herkes gibi normal bir hayat yaşıyorum.
Nasıl bir hayat bu?
Fazla dışarı çıkmayı sevmem. Akşam eğlenceleri hiç bana göre değil. Dostlarımla buluşmayı, uzun uzun sohbet etmeyi, okumayı, yazmayı seviyorum. Hayatı daha sakin ve daha derin algılamayı seviyorum.
Dostunuz olmak için entelektüel olmak şart mı?
Hayır, dostlarım dediğim zaman sadece ülkenin aydınları anlaşılmasın. Benim her kesimden her meslek grubundan dostum var. Bunların arasında balıkçı da var, iş adamı da doktor da… Zaten ilk gençliğimden beri Türkiye’deki sanatçı -aydın grubunun takıldığı aydın kahvelerinde meyhanelerinde bulunmuş biri değilim. Dostlarım da o çevrenin dışındandır genel olarak.
ASIL ÖDÜL KENDİ HALKIMIN TAKDİRİ
Bu akşam (Perşembe) Fransız Saray’ında yapılacak ödül töreni ile Fransa’nın ‘Legion d’honneur’ nişanını alacaksınız. Biraz anlatır mısınız? Kimlere, neden veriliyor bu nişan?
Fransız Devleti’nin ta Napolyon zamanından beri verdiği çok eski ve köklü bir gelenek bu madalya. Tüm dünyada kendi seçtikleri kişilere veriyorlar. Bu bir bilim adamı da olabiliyor, bir sanatçı da bir asker de… Mesela 1914 yılında bir Osmanlı binbaşısına verilmiş. Kim biliyor musunuz? Mustafa Kemal… Daha önce de Yaşar Kemal ve Ara Güler gibi isimlere verildi. Bu nişanı almak için başvurmak gibi bir şey yok. Fransa Cumhurbaşkanlarının layık gördüğü kişilere veriliyor. Tamamen kendi takdirleri. Bu yıl da bana vermeyi uygun görmüşler.
Ödüllendirilmek hâlâ hoşunuza gidiyor mu?
Tabii, takdir edilmek güzel. “Hayır, böyle şeyler hiç hoşuma gitmez” dersem, samimi olmaz. Hayatının boşa gitmediği duygusunu veriyor insana. ‘Demek ki yaptıklarım dünyada da takdir görüyor’ diye düşünüyorsun. Ama her zaman şunu söylerim; benim için esas ödül kendi halkımın takdiridir. Benim kitaplarım 40 ülkede yayımlanıyor. Yurtdışında da okunan ve tanına bir yazarım. Fransa’da da öyle. Bu madalyayı vermelerinde bu da etkili olmuş olabilir. Ama yurtdışında ne kadar tanınırsan tanın, unutulur gider. Kalırsan kendi dilinde, kendi kültüründe kendi tarihinde kalırsın. Yine de hatırlanmak takdir edilmek güzel. Osmanlı’nın güzel bir sözü vardır, ‘Marifet iltifata tabiidir’ diye. Hayatım boyunca yazdım, çizdim, uğraştım. Bunları para için de yapmadım. Takdir edilmesi güzel.
Başarı nedir sizin için?
Kesin inancım odur ki başarı amaçlanmaz. Başarılı olmak için bir şey yaparsanız olmaz. Siz yüreğinizle baş başa kalın ve içinizden geleni yapın. Başarı gelirse gelir zaten. Yan üründür.
İÇİNİZ YÜZÜNÜZE VURUR
Söylemeden geçemeyeceğim, siz hiç yaşlanmıyor musunuz?
(Gülüyor) Sağ olun… Bakın size bir şey göstereceğim. (Yerinden kalkıyor ve bir fotoğrafla geri dönüyor) Bu benim babam. Geçen sene kaybettik. Bu fotoğraf çekildiğinde 95 yaşındaydı. (Gerçekten de şaşırıyoruz çünkü fotoğraftaki bey en fazla 65 gösteriyor). Kardeşlerim de böyledir. Hepimiz olduğumuzdan daha küçük gösteriyoruz. Genetik olarak şanslıyız herhalde.
Eşiniz size iyi bakıyor diye düşünmüştüm…
(Gülüyor) Sağ olsun o da var tabii… Bir de benim vücudum çocukluğumdan beri sezi olarak hep sağlıklı şeyler istiyor. Bu hep böyleydi. Ben yoğurt severim mesela, badem, sebze, bakliyat severim. Et sevmem. 7 yıl vejetaryendim. Şimdi çok mecbur kalırsam iki lokma yerim. İçki çok yıpratıcı; kesinlikle sigara kullanmamak lazım. Bir diğer önemli şey de içimiz… Yıllar içinde iç dünyanız yüz ifadelerinizle dışarı vurur. Düşünün eğer siz hayatınız boyunca milyonlarca saat fesatlık, kötülük, düşündüyseniz ve hırslandıysanız bu duygular yüz çizgilerinize, mimiklerinize yansıyor. Belki tuhaf gelecek ama yüz için iyi niyet önemlidir. UNİCEF’in bir geleneği var ‘güzellik reçetesi’ diye. Her elçi bir şeyler ekliyor bu reçeteye. ‘Eğer ellerinin güzel olmasını istiyorsan bir çocuğun saçlarını okşa; eğer gözlerinin güzel olmasını istiyorsan insanlara iyi gözlerle bak’ diye gidiyor. Ben de buna inanıyorum. İyi olmak önemli… Ben hayatımda hiçbir sanatçı arkadaşımı kıskanmadım, kötülemedim, aleyhinde bir şey söylemedim. İnsan kendi kendisiyle olmalı…
Sizin evliliğiniz çok uzun bir yol arkadaşlığı. Sırrınız ne?
Gerçekten öyle. Çok genç yaşımızda evlendik biz. Beraber büyüdük, beraber şekillendik Ülker’le. Kişilik olarak aynı değiliz ama bu da bir zenginlik. Birlikte çok zor dönemler atlattık. Darbe dönemleri, askeri hapishaneler, sürgünler…
Yıllar sonra hiç sitem etti mi size o yıllarda yaşadığı zorluklardan dolayı…
Hiç etmedi. Her zaman kaya gibi durdu. O zorluklar bizi daha da yakınlaştırdı. Gerçekten büyük bir mücadele dönemiydi. Hayatta kalma, fikirlerini savunma mücadelesi. Para hiçbir zaman amacımız olmadı.
Ama parasal olarak da sıkıntılı dönemlerdi herhalde. Mesela İsveç’te bulaşıkçılık yaptığınız doğru mu?
Bir biyografi sitesi böyle yazmış ama bu doğru değil. Yapmam gerekebilecek durumlara geldim aslında ama yapmadım. Ülker’le dil kurslarına gittik. Sonra üniversiteye girdik. Ülker Pedagoji bölümünde ben Felsefe bölümünde okuyordum. Burs almıştık ve üniversitenin talebe evlerinde kalıyorduk. Bunlar önemli katkılardı. Sonra Ülker o kadar güzel İsveççe öğrendi ki yabancılar için İsveççe öğretmeni oldu. Öğretmen maaşları yüksekti ve ben yıllarca edebiyat ve müzik çalışmaları yaparken o evi geçindirdi. Dolayısıyla ben bulaşıkçılık yapmak zorunda kalmadım ama böyle olmasaydı yapardım elbette.
YAŞAR KEMAL’LE ÂŞIKLAR GİBİ ATIŞIRIZ
Çok bilmek insanı ukala yapar mı?
Tam tersi… Asıl cahillerden ukala çıkar. Çünkü bilmediğini bilmez. Dünyada bilinecek şeylerin ne kadar sonsuz olduğunu bilmediğiniz zaman ‘Ben ne çok biliyorum’ duygusuna kapılırsınız. Hâlbuki bilginin sonsuzluğunu kavrayabilirseniz sizin bir nokta bile olmadığınızı görürsünüz. Meşhur laftır; ‘Öğrendikçe ne kadar çok şey bilmediğimi anlıyorum’ denir.
Yalnız yapar mı peki?
Yalnızlaştırır evet. Çünkü diyalog kuracak insan sayısı azalır. O zaman size daha çok kitaplar arkadaşlık eder. Bazı insanların inzivaya çekilip kitap okumaları ya da yazmaları bundandır.
Siz pek de yalnız değilsiniz ama… Kadim dostlarınız var, Yaşar Kemal gibi…
Evet… Dostlar olmadan hayata dayanılmaz. Yaşar Kemal benim 40 yılı aşkın bir süredir en yakın dostum. Her gün görüşürüz. Ondan hayat hakkında çok şey öğrendim. Edebiyat tarzımız farklıdır ama mesela halk müziği birleştirir bizi. Onun da benim de ezberimde binlerce halk şiiri vardır. Konuşurken onlar aracılığıyla konuşuruz.
Âşıklar gibi atışıyorsunuz yani…
Evet, birimiz bir beyit söyler, öbürü başka bir beyit…
