Atlarım bensiz ölmez bile

BARBAROS ŞANSAL
barbarossansal57@hotmail.com

Burgazada vapuru yavaşça iskeleye yanaşıyor. Seçkin ve zarif yolcuların arasındaki Arap turist karmaşasından kurtulup iskele karşısındaki kafeye oturuyoruz. Lezzetli kurabiyeler ve sütlü kahveyle soluklandıktan sonra, ilk faytona atlıyoruz. Tam da gündemde Adalar'dan faytonların kaldırılması hadisesi var, birden 'şu işin aslı ne' diye içime bir merak düşüyor. Sürücünün bu konuda iyi bir kaynak olabileceğini düşünüyorum. Hikmet Eken, Ada'da doğup büyümüş, 20'li yaşlarda bir faytoncu. Kırmızı tişörtü, modern bilekliği, pilot gözlükleri ve yağız teniyle zarif bir genç. Zakkumlarla çevrili rampada ilerledikçe, atlarına ne kadar ihtimam gösterdiğine şaşıyorum. Hikmet kırbaç kullanmıyor. Tepeye ulaştığımızda kendisini ufak bir molaya davet ediyorum. Gül Abla'nın kır kahvesine oturup, sohbete dalıyoruz.
× Neden bu işi yapıyorsun?
Çünkü atları çok seviyorum.
× Adları ne bunların?
Aslında bende Elifcan ve Sakine var. Ama bunlar farklı. Şu soldaki Yonca. Diğerini yeni kurtardım.
× Nasıl yani?
Urfa'dan aldım bu atı. Biraz huysuz olduğu için yaralamışlar. Şimdi sakin. Bugün ilk kez sürdüm arabaya.
× Adı yok mu peki?
Yok abi...
× Yamak olsun mu?
Olsun valla. Zaten bugün içimden bir ses ona ad konacağını söylüyordu.
Her birinin ayrı huyu suyu, karakteri var. Daha önce sahiplendiği bir at arabada çalışmak istememiş mesela. Bir gün huysuzlanmış, kazaya neden olmuş. Sürücüyü hastanelik etmiş. Hikmet onu Büyükada'ya göndermiş. Hemen söze giriyor, 'Faytonların kaldırılmasına Büyükada'daki sorunlar mı neden oldu?' diye soruyorum.
Valla, istisnalar vardır elbette. Orada belki de 400 fayton var. Burada sadece 21. Orada 'dünya bende' durumu var, farklı buradan. Kabadayılık var, içki var, kavga var. Yaşlı ya da huysuz atları et diye satan bile var. Oysa Burgaz'da müşteri de farklı, arabacı da. Herkes herkesi tanır burada. Sıradakine binmeyip kendi bildiği arabacıyı bekleyen bile var.
× Karşı kıyıda, yarım saat mesafede 15 milyonluk kocaman bir şehir var. Nasıl bir şey burada yaşamak? Hiç orayı canın çekmez mi senin? Kulüpler, flörtler, alışveriş merkezleri?
Burada doğup büyüdüysen farklıdır durum. Dünyanın neresine gidersem gideyim, aklım hep buradaki yollardadır, atlarımdadır. Bir gün görmesem özlerim. Mesai arkadaşıyız biz. Arkadaşlarım, ailem, hepsi burada. Babam yıllar önce bahçıvan olarak gelmiş buraya. Annem ev kadını. Ben orta 1'den terkim zaten. Abim de faytoncudur ama o her işi yapar. Hem abimin hayvanlara iyi davranmadığını düşünüyorum. O yüzden emanet edemem arabamı ona. Burgazadalı başkadır. Mutluyuz burada biz burada ada sakinleri olarak.
× Ya dışarıdan gelenler?
Sabah Kalpazankaya'ya giderken beyefendi olup da, akşama canavar kesilip 'Seni at diye arabaya sürerim' diyenden tut, yolda yürürken atı dürtene kadar her çeşit insan var. Geçen hafta arkamda bir çift vardı. Bir anda sesleri yükseldi. Baktım, adam kadını atmış arabadan. Hemen koştum. Kadın 'Size ne! O benim adamım; döver de atar da' deyince şaşırdım. 'Dört kişi binmeyelim, iki kişi binelim. Hayvanlara yazık' diyen de çıkıyor, 'Neden vurdun ata!' diye azarlayan da...  Ben 'Ne vurması! Kırbacım bile yok' deyince özür diliyorlar o ayrı. Ücrete dırdır yapıyor bazıları. Çeşit çeşit insan işte. Sahilden geçerken 'Buradan denize girilir mi?' diye sordu biri geçende, insanların yüzdüğünü gördüğü halde. Tepem attı, 'Asla girilmez! Burada canavar köpek balıkları var' diye cevap verdim.
× Riski var mı bu işin?
Bu araba 200 - 300 kilo. Her şey olabilir. Çekenler de at. Çukuru var, kazası var. Hassas iştir faytonculuk. Yolcuların ve atların güvenliği en önde gelir. Burgaz'da çok az kaza olur ama Büyükada'da dört araba yarışa tutuşur bazen. Hem de kalabalığın içinde. Zincirleme kazalar bile oldu orada. Aslında organize değil bu işler. Kendi arabası olanlara Bağ-Kur yapıyorlar ama çalışana ne sigorta var ne emeklilik. Bir yönetim sözde var ama saçma sapan işler dönüyor, her yönetimde olduğu gibi yani... Bir de sürücü meselesi var; ne eğitimi var ne ehliyeti bu işin. Üç kuruşa hemen alırsın belgeni. Çoğunluk dışarıdan gelenler sürer arabayı. Bozar ortamı. Arada bir de göstermelik sınav yaparlar.
× Nasıl sınav? Anlamadım.
Adalar'ın adlarını sorarlar. Atatürk'ün savaşlarını, coğrafya bilgileri vesaire. Ama ne manevra yaptırırlar ne de atlar ya da arabayla ilgili soru sorarlar. İkinci el araba almak gibidir fayton. Atlar da öyledir. Ben bir bakışta anlarım, nereden geldiğini bilirim. Kadınlar gibidir atlar da.
Şaşkınlığım henüz geçmeden, yeni albümü çıkan Kıvanç Dağüstün geliyor yanımıza. Ona da bir tavşan kanı ısmarlıyoruz. Gül Abla geliyor yanımıza, ayrıldığım giyim yarışmasından dolayı bana taş atıp dalga geçiyor. Sonra 'Nasılım?' diye soruyor elinde paspas ve kovayla. Masamızda bir müzisyen olunca birden aklıma geliyor ve soruveriyorum...
FAZIL SAY'I GEZDİRDİM
× Peki ya ünlüler? Siyasetçiler, bürokratlar, sanatçılar? Kimler var taşıdıkların arasında? Nasıl davranırlar? Bahşişleri bol mudur?
Valla, özellikle beni tercih eden yok. Kim denk gelirse, alıyorum. Mesela eski Çevre ve Orman Bakanı Osman Pepe'yi gezdirmiştim bir keresinde.
× Ne yaptı?
Önce korumasını yolladı. Eşiyle arkaya oturdu. Ormanla ilgili sorular sordu, 'Nasıl, iyi bakıyorlar mı?' diye. Çok değerli bir adamdır. Burada Sait Faik Abasıyanık Ormanı var. Madem sordu, 'Sizden sonra hiç ilgilenen olmadı efendim' dedim. O da 'Ben müdürle konuşurum' dedi.
× Konuştu mu sence?
Belki konuşmuştur ama durum değişmedi. Çok bakımsız ormanlarımız.
× Başka kimleri gezdirdin?
Fazıl Say'ı gezdirdim mesela. Çok sakin ama esprili bir adam. Zaten Lale Mansur ve Mirkelam burada oturuyorlar. Sık sık denk geliriz. Ama bize ünlü ünsüz fark etmez. Mesela bir anne var, ayakları felçli. Dün onu konuştuk arkadaşlarla. İnip binmekte çok zorlanıyor. Ona göre at ve araba ayarlayacağız. Yükü olan var, taşınan var, bavulla gelen var. Herkese göre servis var burada.
× Peki, gelelim şu atların kaldırılmasına? Ne düşünüyorsun bu konuda?
Hemen yapamazlar. Yavaş yavaş olur bu işler. İsyan çıkar Adalar'da. Yerine ne gelecek, o da meçhul. Motorlu taşıt yok adada. 'Elektrikli taşıt gelecek' dediler. 'Bisiklet taksi olacak' dediler. Ama yokuş buraları, zor. Ben şahsen direnmem. Her şey değişti. Ne dersek diyelim istediklerini yapmıyorlar mı zaten? Müşterinin ağzında var, cebinde yok. Faytoncularda da hava var, icraat yok. Belediye bunları kaldıracağına, daha düzgün ve örgütlü bir şey yapsa daha iyi olur. Mesela Büyükada'da iki kardeşten biri diğerini öldürdü bu yüzden. İçip içip araba kullanan var. Burgaz'da çocukluktan beri bu işi yapanlar sayesinde işler yolunda. Sınıf ayrımı yapılmaz burada. Beraber büyüdük. Hepimiz bir ömür aynı plajdan denize girdik. Aynı kahvede oturup sohbet ediyoruz. Kültürümüzü buradaki Rumlar'dan, Gregoryenler'den aldık. Herkes hanımefendi, beyefendi burada.
Sohbet koyulaştıkça yurdun her yerinde yavaş yavaş kaldırılan faytonların son ustalarının hala Adalar'da yaşadığını öğreniyoruz. Her geçişinde iskeledeki erkek berberi ile aşıklar gibi atışan Adanalı Dede yürüyor önümüzden. Hemen bir espri yapıyor neşeyle. Derken iki yularından boşanmış beyaz atlar çılgınca koşuyor yanımızdan. Hikmet atların sahibinin kim olduğunu söylüyor, 'O iyi bakmaz' diyor. Açığa bağlarmış atlarını, öyle diyor. Yerinden doğrulup durdurmak istiyor atları, yulara basıp düşüp yaralanmalarından endişeleniyor. 'Ama' diyor, 'Bunlar sahibine benzer, aksidir. Tutturmazlar kendilerini bana.' Zaten faytonu ve atları sahibinden başkasının ellememesi gerektiğini söylüyor.
NEFESLERİNİ DİNLİYORUM
× Ne hissediyorsun atlar önde, yollar altında kayıp giderken?
Aklımdan milyonlarca şey geçiyor. Bazen bakıp enselerine, 'Ne güzelsiniz' diyorum. Bazen aklıma para geliyor, 'Her gün 20 tur yapmam lazım. Fazlası atları yorar' diyorum. Yanımdan geçen insanlara bakıyorum, fark ediyorlar mı mesleğimi diye... Yoldakilere bakıyorum, '100 metre ilerideki çocuk yola zıplar mı acaba?' diye. Atlarımın nefesini dinliyorum, ona göre manivelayı gevşetip sıkıyorum.
× Kimi görmek isterdin fayton kullanırken?
Kadınları görmek isterdim. Bir tane geldi yıllar önce; Hülya diye bir hippi. Çok zekiydi, güçlü kuvvetli bir kadındı, çok yakışıyordu faytona. Fakat o kadar erkeğin arasında olmazdı. Erkek milleti hep rahatsız eder. 'Yardım edeyim' diye asılır mesela. Sonunda buradan bir at satın aldı Hülya. åşık olduğu İtalyan çocukla at üstünde gittiler. Çanakkale'de çalmışlar atlarını. Orada evlenip çoluk çocuğa karışmışlar. Kadınların hepsinde bir at alma tutkusu var. Bir keresinde bir kadın, bendeki bir atı çok istedi, anlaştık. 'Özel ekiple aldıracağım' dedi. Adaya römorkla üç kişi geldi. Hayvanı bindirecekler tam, ben 'Sakin olun' dedim, 'Ürkerse asla binmez.' Beceremediler, yine iş başa düştü. Şimdi manejde bakıyorlarmış seyisler ile. Kadın da arada bir biniyormuş. Zaten uygun değildi o at faytona. Kadının maddi durumu da iyiydi. O yüzden sattım, rahat etsin diye. Ömür boyu yatacak işte ve orada mutlu olacak.
× Ya sen nasıl bakıyorsun atlarına?
18 sene oldu dizginleri ele alalı. Elif mesela, herkes onu konuşur.
× Ne özelliği var Elif'in?
Çok cesaretli ve çok hızlı. Kamçı falan istemez, sinirlenir. Sadece sözle komut alır. Boş bir kayıt cihazı gibidir atlar. Akıllarına ne işlerseniz onu benimserler. Zaten hepsi sahibine çeker. Bir keresinde meydanda habersiz havai fişek attılar. Ürküp duvarların üstünden atlayarak, bütün adaya dağıldı atlar. Bir anda herkes panik yaşadı. Elif ve Sakine, öylece durup bana baktılar. Ben onlara komut bile vermem. Bakışarak anlaşırız. Nalbantları bile değişmez. Tek bir usta kaldı zaten. İlk nal çivisini koyunca, bastırır yere, öyle bakar. İkinciyi yerleştirmeden basışına göre eğeler toynağı. Atlarım bensiz ölmeye bile gitmezler. Mesela adını sizin koyduğunuz Yamak, bugün ilk kez koştu. Henüz Türkçe anlamıyor. Çünkü Urfa'da Kürtçe komuta alışmış. Şimdi yavaş yavaş Türkçe'yi öğrenecek.
Yola düşme zamanı geliyor. Güneş bir kez daha tarihi yarımadanın arkasına, cennet bahçesine çekiliyor. Sakince faytona atlıyoruz. Yavaş yavaş bayır aşağı, iskeleye doğru yol alıyoruz. Vapur saati geldiğinde Hikmet, köpeği Arthur'u yoldan alıp faytona bindiriyor. Ben adadan ayrılırken o da günün yorgunluğu ve kazancıyla evine doğru yola düşüyor. Yonca ve Yamak tırıs tırıs giderken kolayca ahesteden adetaya geçiyor. Hikmet gibi meslek sahipleri ise ahlak ve erdemleriyle dingin hayatlarına dört nala devam ediyor.