Cenk Gündoğdu
cenkgndogdu@gmail.com
Hatta Yaşar Nabi, okul arkadaşı Ziya Osman’ın vefatından sonra kaleme aldığı yazılardan birinde; şiirlerindeki bu karamsarlığın yansıması denilebilecek karga, yarasa gibi sözcüklerden dolayı dalgaya alındığını, gülmelerine ve neşelenmelerine vesile olduğunu belirtir. İlk dönem denilebilecek bu şiirlerde dönemin egemen anlayışının eğilimini, yani hece veznini görürüz. Hatta şunu da belirtmek gerekir ki şair, yaşadığı acı günlerinin ardından tuttuğu “Hissiyatlarım” adlı bir deftere annesinin ölümü sonrası duygularını yazar. Daha sonra bu defteri yaktığını ve pişmanlık duyduğunu da belirtir. Şairliğin erişilmez bir mertebe olduğunu düşünen Saba’nın bu defterinde sanılanın aksine, şiir yerine düzyazı vardır. Defter yakılsa da annesinin ölüsüyle hesaplaşma, okumaya başladığı Fransız şairlerinin etkisiyle şiirde kendini gösterir. Duvar kenarında sessizce kendini dinleyen, herkesten ayrı duran bu sakin çocukla Galatasaray yıllarında ilk karşılaşmasını Yaşar Nabi şöyle anlatır:
“Uzun boyu, ince vücudu, güleç ve sevimli yüzüyle sıkılgan bir delikanlı. Elinde bir kitap, koşuşup zıplamaktan, itişip boğuşmaktan hoşlanmayandan biri o da benim gibi. Hepimizin en küçüğü, şiir alanında da en istidatlısı olsa bile henüz acemiydi. Kargalar, yarasalarla dolu kara, kötümser şiirler yazıyordu. O yüzden takılırdık ona… Yedi Meşale kitabının tertibinde münakaşalarımıza hiç karışmamış, kendisine lütfen ayrılacak yeri tevekkülle beklemiş, her verileni daima hakkından fazlası sayan kanaatkârlığıyla en küçük bir itirazda bulunmamış, hayattan nasibine karşı her zaman yaptığı gibi: ‘kabul, kabul, kabul’ diye boyun eğmişti...”
Karamsarlığı koyultan ortam
İçinde bulunduğu şiir ortamı, okumaları ve yaşadıkları onun karamsarlığını adeta koyultmuştur. Servet-i Fünun şairlerinin de etkisiyle bol sıfatlı, tasvire dayalı bu karamsar şiirlerinde ölüm, tabut, mezar, cenaze, yarasa, karga, zindan, yorgunluk ve karanlık gibi sözcüklerin yanında; az da olsa sessizlik, güvercin, kurban, yağmur, bahar ve deniz gibi iç açıcı çağrışımlar uyandıran sözcükler yer alsa da şiirlerindeki karamsarlık dikkatten kaçacak gibi değildir. On yedi yaşında yayımladığı Sönen Gözler adlı ilk şiirinde imzası Ziya’dır ve burada gözüken ışık ya da iyimser hâl ilk dönem şiirlerine pek uğramaz: “Geceydi enginlerde.. derin siyahtı gökler…/ Karanlıklar içinden yıldızlar, birer birer/ Uzaklaşan gözlerin yerlerinde güldüler./ Onlar gibi sessizce kalplere gömüldüler”
Kederle ve karamsarlıkla dolaştığı günlerde bir yıl sınıfta kalır ve ömrünün sonuna kadar ayrılmayacağı can yoldaşını, şair arkadaşını o sıralarda tanır: Cahit Sıtkı Tarancı. Tarancı’yla tanışmasıyla kalp kardeşini bulmuş gibi olur. Tüm zamanlarını geçirirler ve şiirden, edebiyattan konuşmaya doyamazlar. Cahit Sıtkı’yı tanıması ve yakın arkadaş olmasıyla düşüncelerini, şiirlerini paylaşmaları, Fransız şairlerinden daha çok etkiler onu. Okulları biter; dostlukları, uzaklara gittikleri zamanlarda da mektuplarla sürer. Mektuplarda gündelik hayattan çok şiirler yer alır. Ziya Osman, bu arada ailesinin karşı çıkmasın rağmen bir evlilik yapar ve acı dolu yıllardan sonra boşanır. Bu sürede Ziya Osman’ın şiiri kalıpların ve egemen eğilimlerin dışına çıkmaya başlar. Garip şiirinin de etkisiyle serbest vezni denese de kafiye ve iç uyaklardan vazgeçemediğini görürüz bu dönemde. Lise yıllarında tanıştığı Fransız şairlerin belirgin bir etkisine düzyazılarında da rastlayamayız. İmgesel düşünme, sürpriz sözcüklerin ve söylemin izini gördüğümüz bu şiirlerinden biri de Etek’tir. Ölümden, Tanrı sevgisinden, dünyadan kaçıştan karamsarlıkla bahsettiği günlerde okuyanda bir kadına yazıldığı düşüncesi uyandıran bu şiiri şöyledir: “Şarkıların mahzunluğu sesinde./Dünyadaki her şey: ümit, teselli,/ Tadılmış uyku, senin dizinde./ Ah, bir çocuk gibi inanmak sana,/ Her şeyi, her şeyi, senden beklemek,/ Gecemin içinde yürüyen etek!..”
Ziya Osman’ın kendi sesini bulması özgün bir yere taşınması da aslında Sebil ve Güvercinler adını verdiği ve 1943’te yayımlanan ilk kitabıyla başlar. Doğrusu bu isim, bir şairin ilk kitabından ziyade son kitabına vermeyi arzu edeceği bir büyük kederi sükûnetle kanatlandıracak çağrışıma sahip. Demek ki ruhu dinlenmiş ve demlenmiş, dünyevi olanla ilgisi kalmamış bir şairin gelişi bu adla kendini gösteriyor. Dünyanın geçiciliğini fark eden şairin, durgun, dinlenmiş dünyasından her an ölümü duyumsaması, dünyevi arzularını ve isteklerini kontrol edebilecek bir erdeme sahip olması şiirinde de vücut bulmuştur.
Yunus Emre bağı
Hayatının içindeki iyimserliği şiirlerinde yoğun olmasa da bir gönül insanı olduğu pek çok kişi tarafından dile getirilen şairin dil ve ölüm üzerinden Yunus Emre ile arasında bir ilişki kurmamız elbette mümkün. Ölüme dair “Doğan ölecek; yaşayış, ölümün başlangıcı. soluk alışımız bizi yaşatmakta; ama her soluk alıp verdikçe ömrümüz tükeniyor; yaşayışın başlayışı ölümün habercisi… En büyük gerçek, en eli kolu bükülmez er, en göğüs gerilmez güç. Mezarlık, ibret yeri, ‘Karavaşları şeker-leb’ dilberler yatıyor orada. ‘Mezarının başında yay kırılan’ bahadırlar yatıyor. Son konak yeri orası. Sev, sevil, yaşamak için ölüdür istersen, sonun ölüm. Ölümden söz etmeyen düşünür mü var? Ölümü düşünmeyen düşünür mü olur?” diyen Yunus Emre’yle arasında bağı şair şöyle açıklar: “Şekil deyiş bakımından epey yeksenak bulmakla beraber, ruh bakımından halk edebiyatının hayranı, Yunus Emre’nin ise delisiyim. Bana öyle geliyor ki Yunus kadar derin bir şair dünyaya gelmedi. Hele bu şiirleri bizden birkaç asır evvel söylediğini düşününce, insanın aklına durgunluk geliyor.”
Sebil ve Güvercinler’deki şiirlerin altında yer alan, yazıldığı tarihler dikkate alınarak bir okuma yapıldığında şairin duygu durumu ve yaşam öyküsüne dair fikir sahibi olabiliriz. Çünkü artık önceki dönemde yazdığı karanlık şiirlerin ruh halinden biraz olsun uzaklaşan bir Ziya Osman vardır burada, her ne kadar keder ve hatıralar onun peşini bırakmasa da. Yalnızlık, çocukluğa özlem ve az sonra çıkıp gidilecek bir yer gibi anlattığı ölüm hiç eksik olmaz şiirlerinde. Bu yıllarda anlattığı keder, gitmek istediği ölüm, korku vermekten çok güzel ve yeni bir hayattır. Sevdiklerine kavuşacağı bir yerdir. Baştan aşağı ölümü çağrıştıran, ölümlülüğe vurguyla anlatılan şiirler, sanki bir cenaze sonrası insanlarının efkârıyla az sonra dinledikleri ‘sala’dan çıkıp dünyaya, arzulardan arınmış bir gözle, sakin bir ölçüyle baktıracak etkiyi duyumsatır.
1946’da ölümden uzaklaşarak duyduğu güzelliği anlattığı Hayat Cümbüşü adlı şiiri şairin ölüm yaklaştıkça ölümden kaçması gibi bir izlenim uyandırıyor okuyanda. Özellikle rahatsızlığıyla birlikte evde geçirdiği son yıllarında sanki ölüme yaklaştığını hissettikçe ölüm de şiirinden uzaklaşır. Oysa ölüm 1939 yılında yazdığı Toprak adlı şiirinde “İçindeyim günlerin, rengârenk mevsimlerin;/ Fakat ey ölüm seni hatırladığım zaman, / Bana tekrar ediyor topraktaki bir yılan:/ Mezarlar kışın ılık, mezarlar yazın serin” dizeleriyle peşindedir. Yine hatırlamamız gerektiğini düşündüğüm ve son yıllarında ölümü anmadığı az sayıdaki umut aşılayan ve neşe dolu şiirlerinden Günlerimiz Olacak başlıklı şiirinde şöyle der şair: “günlerimiz olacak / Daha nice yıllarda/ Hep beraber seninle/ en güzel bir baharda/ Bir uzun yazda/ Günlerimiz kâh Adada kâh Boğazda/ Kuytu bir yolda bütün böğürtlen kuruyemiş/ dudaklarımız birleşivermiş.” Bir yer, bir biçim, bir tanım bulma halinin içinde olduğunu düşündürten ölüme dair dizeleri yine ilk gençliğinin acı dolu günlerinin izine sürükler bizi. Ve kadim arkadaşı Cahit Sıtkı’nın ‘öldük, ölümden bir şey umarak’ dizesindeki gibi, ölümden bir şey umar şair: “Belki ölüm geçecek bir yeşil rüyada/ Ve sonunda kim bilir uyanacağımız bir gün // O gün ilk iş olarak mezarıma eğilip, / Kalan kemiklerimi bir bir toplayacağım./ O hayatta yepyeni bir vücutla dirilip, / Zavallı kafatasım, seni okşayacağım.”
Hatıra merkezli şiir
Ziya Osman, bir buçuk yıl kadar Karadeniz Boğazı Müstahkem Mevkii’nde ihtiyat askerliği yapar. Bu yıllarda İkinci Dünya Savaşı başlamıştır ve Türkiye’nin harbe gireceği konuşulur. Dönemin siyasi iktidarı yaptığı harp hazırlıkları sebebiyle uzun yıllar ağır eleştirilere de maruz kalır. İşte tam bu yıllarda Hitler’in dünyayı kasıp kavuran Yahudi katliamına başlar. Ulusçuluk, milliyetçilik ve bir basamak üstü faşizm dünyada egemen bir dil olma yolunda ilerliyordur. İşte bu egemen dilden etkilendiğini, genç cumhuriyet de çeşitli uygulamalarıyla ve programlarıyla gösterir. Bu noktada bizi esastan ilgilendiren Ziya Osman’ın şiirine baktığımızda, iki dünya savaşına tanıklık ettiği sırada, dünyada milyonlar öldürülürken, açlık, kıtlık, binbir sıkıntı yaşanırken ve emperyalizme karşı bir ciddi tutum sergilenirken neredeyse hiçbir toplumsal meselenin yer almadığını üzülerek görüyoruz. Yaşadığı çağda Ziya Osman’ın sadece kendi özel tarihinin yansıması olan ve ruhsal durumunu ele veren iç dünyasına hatıra merkezli yolculuk üzerine kurulu bu ifşa eden şiir yazdığını görüyoruz. Ziya Osman şiiri için; eleştirmeyen, verili dünyayı kabul eden, soru sormayan bir şiir demek de haksızlık olmaz. Ki kendisi de 1954 yılında dünya sanat gazetesine benzer bir konuya dair şöyle söyler: “Hemen hemen sadece kendi hayatımdan, evimden, mahallemden bahsetmişsem, demek ki başka evlere girememiş, memlekete gezememiş, başka hayatlar tanımamışım. Yoksa başka insanlardan, kim bilir belki yalnız onlardan söz ederdim. Hatıralarımı, dediğiniz gibi kendim tespit etmediysem de bir başkası, mesela beni yakından tanıyan bir sanatçı yazsaydı, acaba ben insan olarak ‘sosyal endişe’ konusu olamaz mıydım? Her sanatçıyı olduğu gibi kabul etmek zorundayız.”
Artık korkmuyorum
Başına gelen ölüm, acı ve büyük ıstıraplardan sonra “Ben artık korkmuyorum, her şeyde bir hikmet var” der ve ölümü “Ümitler içindeyim, çok şükür öleceğiz...” diyerek yüceltir. Zamanı değil de geçmişi yaşar. Şiirde ve öyküde hep bir geçmişe özlem duygusu öne çıkar. Şiirlerini okuyunca geçmişteki hemen her şeyin daha güzel ve korunaklı olduğu duygusunu ruhumuzda hissettiriyor. Çocukluğun o saf, dünyaya merakla bir soru işaretiyle baktığı günleri, ele geçirilmiş bir hatıra defteri gibi samimi ve içtenlikle okuyucuda karşılık buluyor, çarpıcı bir etki uyandırıyor. Bahtiyar, mesut, ev, sokak, kullandığı sözcüklerdir. Bir fotoğrafa bakıp gördüğünü bize anlatır gibidir onun şiirleri. Sadelikle ama anlatan bir şiirdir Saba’da gördüğümüz. Anlattığı ise geçmiş “nostalji”dir. Onunla yan yana oturuyormuşuz da bize fotoğraf albümünün sayfalarını çeviriyormuş gibi, kendisini, sevdiklerini, özlemini, iç ve dış dünyasını anlatır gibi ilerler şiirleri. 1944’te yazdığı Ne Oldu şiirini bakarsak: “Odamız kararırken indirdiğin perdeler, / Çarşının gittikçe artarken gürültüsü/ Gelip kenarına oturduğun minder,/ Genç kızken işlediğin masa örtüsü/ Yeşil abajurlu lambamız/ Küçük sobamız/ Anlatsanız, / Ne oldu o geceler, eski akşamlarımız?” Şairin bir Kurban Bayramı Hikâyesi de dışarıyı gezip görmelerine rağmen tüm dünyasının çocukluk olduğunu doğruluyor: “Dünya, daha benim için evimizin bahçesinden ileriye geçmemişti. Hayat, mahlûklar, daha bahçemize uğrayan serçeler, kendisini bir türlü göremediğim fakat uykuya yatmaya çıktığım öğle sonlarımızın sessizliğinde ‘yusufçuk, yusufçuk’ diye eşini, evladını çağırışını duyduğum mahzun kuş, oyun oynamak için bahçemizin duvar diplerini kazdığım zaman meydana çıkan incecik ağaç kökleri, hayretle seyrettiğim solucanlar, çalışkan karıncalardı” Her daim çocukluğundan bahseden şairin, şiirin yanında öyküde de tüm dünyasının çocukluğun bahçesi olduğunu görüyoruz. Ziya Osman için çocukluk ölüm ve hayat arasındaki Araf’tır. Bu Araf, dünyayla kurduğu bağdır aslında. Çocukluk onun konakladığı köprüsüdür. “İnsanın anayurdu çocukluğudur” diyen Amado’yu doğrulayan bir bakışa sahip olduğunu gösteriyor tüm şiirleriyle Ziya Osman. Ve bu çocukluk, akla Cansever’in “gökyüzü gibi bir şey bu çocukluk, hiçbir yere gitmiyor...” dizelerini getiriyor.
Ziya Osman’ın yazıları, bir eleştirellikten çok tanıtım amaçlıdır. Zarif bir dille, incitmemeye özen göstererek beğendiği yanlarını da belirtse bile, asıl onu rahat yazdıran ve konuşturan, ele aldığı, konu edindiği kişi veya kitaptaki sevdiği hususlardır. Ziya Osman’ın yazıları mesut insanın dost tavrıdır. Cümlemiz adıyla tüm şiirleri, Mesut İnsanlar Fotoğrafhanesi başlığıyla da tüm öyküleri Can Yayınları tarafından yeni bir edisyonla okura sunulan Ziya Osman için son söz şu olabilir sanırım: Kara bir beyaz.
Cümlemiz-Bütün Şiirleri Ziya Osman Saba
Can Yayınları
192 sayfa
Mesut İnsanlar Fotoğrafhanesi-Bütün Öyküleri
Ziya Osman Saba
Can Yayınları, 248 sayfa
