Cenk Gündoğdu
cenkgndogdu@gmail.com
Bu sürede siyasetle yakınlaşır, kendini siyasi toplantı ve oluşumlarla ifade eder. Bu siyasi oluşumda bir araya gelenler, Çar I. Nicola’nın baskıcı tavrını eleştirdikleri için devlet aleyhine bir komployu düzenlemek iddiasıyla ani bir baskınla gözaltına alınır. Ve hemen ardından oluşması muhtemel isyanı ortadan kaldırmak için gözaltına alınan genç liberallerin idamla yargılanmasına karar verilir. Umudu kırılmış genç bir yazar ve arkadaşları, bir sabah Petersburg Meydanı’nda cellâdın idam sehpasında ipi çekmesine dakikalar kala Çar I. Nikola’nın cezayı mahkûmiyete çevirmesiyle hayatlarını kurtarır. Aslında o gün orada Çar’ın talimatıyla hayatı kurtulan, özgürlük arzusu taşıyan bir avuç yürekli genç insan değil, dünya yazınıdır. Çünkü o gün orada hayatı ipten kurtularak Sibirya’ya sürgüne gönderilen, 23 yaşında ilk romanı İnsancıklar şapka çıkarılarak karşılanılan Fyodor Mihayloviç Dostoyevski’den başkası değildir. Aldığı 4 yıl kürek ve hapis cezasıyla kolları damgalanan, saçları kesilen genç Fyodor taş kırarak, kum taşıyarak, kürek çekerek, aç biilaç yazıdan, kâğıttan, kitaptan uzak günler geçirmiştir. Ezilenleri, aşağılananları, vicdan azabıyla yananları, dine sığınanları, Tanrı’ya yakaranları, küfre yaklaşanları gördüğü bu yıllarda bir tek İncil’i okumasına izin verildi, bir de seyrek aralıklarla kardeşine mektup yazmasına.
Genç Fyodor, 1854’te serbest bırakıldıktan sonra Semiapalatinsk’te zorunlu kışla hizmetine er olarak tabi tutuldu ve burada subaylığa kadar yükseldi. 1857’de yoksul bir savaş dulu olan Marya Dimitriyevna ile evlenerek mutluluk yerine yeni azaplarla dolu bir kuyunun kapağını araladı. Mektuplarında da belirttiği üzere, yazdığı romanlarıyla siyasetten uzaklaşarak edebiyata yaklaştığını 1859’da yayımladığı ve ölünceye kadar hiç bitmeyecek yoksulluğundan dolayı telifi peşin alınan Amca’nın Rüyası adlı novella ile gösterdi. Hemen ardından yayımladığı kitabı da istediği gibi yankı bulmayan genç Fyodor, edebiyat dünyasına görkemle yeniden gelişini Ölü Bir Evden Hatıralar romanıyla yakalar. Rus edebiyatının o yıllarda yaşayan en önemli iki ismi Tolstoy ve Turgenyev, sonradan ölümüne kadar rakibi göreceği bu genç adamın Sibirya sürgününün izlerini taşıyan eserini över.
Ruhunu arayan bir yazar
Edebiyatta yerini bir daha hiç kaptırmayacağını gösteren ve kardeşiyle birlikte çıkarmaya başladığı Zaman dergisinde Dostoyevski, ruhunu arayan bir yazar olarak kurgusal olmayan, Batı’ya eleştirel yaklaşan düşüncelerini dile getirmiştir. 1821’de babasının da doktorluk yaptığı düşkünler hastanesinde altı çocuklu ailenin ikinci çocuğu olarak dünyaya gelen Fyodor, katı kuralların işlediği bir ailede çocukluğunu geçirir. Öfkeli ve sert bir babanın gölgesinde baskıdan kaçtığı günlerde bütün hayatı boyunca kendini aradığı sözcüklerle bir arkadaşı aracılığıyla tanışır. Schiller’e, Hugo’ya, Rousseau’ya tutkun ve romantik şairlerin şiirlerine âşık olan arkadaşının St. Petersburg kanalında intihar isteğine büyülenerek, yazar olma duygusunu tartar çok genç yaşlarda. Hayatının sonuna kadar elinden düşürmediği ve büyük hayranlık duyduğu Puşkin’in ölümü onu sarsar. Ardından baba baskısından kurtulduğu tek adresi olan annesinin ölümü genç Dostoyevski’yi derinden yaralar. Otoriter ve öfkeli babasının baskısından kurtulmak için koşarak girdiği St. Petersburg Askeri Mühendislik Okulu’nda onu sıkıcı ve çetin geçecek başka günler bekler. Bütün hayatı boyunca dert ortağı olan kardeşi Mikhail’in bu okula kabul edilmeyerek Talin’deki akademiye yazılması genç Dostoyevski’yi iyice yalnızlaştırır, içine kapatır ve sözcüklere açtırır. Askeri okuldaki sıkıcı ikinci yılında Fyodor, romanlarında da işleyeceği despot babasının serflerince öldürüldüğünü öğrenir. Tüm çocukluğunda kendisine, annesine, ailesine ve çiftlikteki çalışanlara kötü davrandığı için ölmesini istediği babanın feci biçimde dövülerek hayatını kaybetmesi Dostoyevski’de suçluluk duygusu ve büyük üzüntü yaratır.
Harp okulundan mezun olunca Balzac’ın Eugenie Grandet adlı romanını çevirerek edebi ilk çalışmasını tamamlayan ve hemen ardından ilk romanı İnsancıklar’ı yazan Dostoyevski’yi, bir daha yıldızı hiçbir zaman barışmayacak, dönemin önemli eleştirmeni Belinski yere göğe koyamaz ve övgüleriyle Gogol’le karşılaştırır. İnsancıklar’daki başarısıyla genç yaşta, “büyük bir yazar geliyor” diye iddiayla tarif edilerek ve hatta yer edinmiş yazarlarla kıyaslanarak edebiyata üst locadan girmiştir: “Bir yıldız doğdu herkesin canına okuyacak!” Bugünlerde sevinçten adeta havalara uçan genç Dostoyevski, ilk önce sevemediği askerlikten ayrılır ve edebiyatla uğraşmaya karar verir. Kardeşine yazdığı mektupta şöyle dile getirir duygularını: “Ağabey, gururum şu eriştiği doruğu aşamaz bir daha. Her yerde inanılmaz saygı görüyorum, herkes beni öyle merak ediyor ki... Herkes bana olağanüstü biri gibi bakıyor...”
René Girard’ın, çok uzun zaman önce insandan ve toplumdan uzakta, bir Tanrı olmayı seçmişti dediği Dostoyevski, önceden ne kadar içine kapanık ve çekingense bu kitaptaki övgülerden sonra da o kadar dışa dönük ve küstah biri olur. Turgenyev’i, İnsancıklar’ı kıskanmakla suçladığında hızla çıkılan tepeden iniş başlamıştır artık. Ki o günleri günlüğüne şöyle yazar Panayev: “O günün kahramancıklarından biri bizim yüzümüzden aklını oynatmıştı. Zırvalamaya başlamıştı sonunda. Yakında onu tepetaklak edip, unutacağız gidecek. Zavallıcık! Ne kadar gülünç duruma düşürdük onu.” Benzer cümleleri Dostoyevski, yıllar sonra kahramanına söyletecektir: “Bana gelince, ben hayatımda bu olayı öylesine uç noktaya götürdüm ki siz onu bunun yarısına kadar götürmeye cesaret edemediniz.”
“Korkunç bir kusurum var”
İlk kitabın büyük başarısının ardından son derece özgün bir yaklaşımla ikiz konusunu ele aldığı Öteki adlı ikinci romanı ve ardından yayımladığı Ev Sahibesi de beklediği övgüyü almayı bırakın, ağır eleştirilere maruz kalır. Eleştirmen Belinski’nin ilk taşı attığı bu kitaplarıyla kötü günleri başlayan Dostoyevski, kardeşine yazdığı mektupta neler hissettiğini gizlemez: “Bir süre yıkıldım; korkunç bir kusurum var: Sınırsız gurur, bir kibir. Okuyucuların beklentilerini boşa çıkarma ve çok güzel olabilecek bir yapıtı boşa harcama düşüncesi beni tam anlamıyla öldürüyor. Goldyadkin’den iğreniyorum. Bir sürü parça baştan savma... Tüm bunlar yaşamı katlanılmaz kılıyor bana.”
Öteki’de tasarladığı, birden ortaya çıkan ikizinin onu başarısız kılma eylemleri, Belinski ve eleştirmen çevresince yıkıma uğratılan Dostoyevski için gerçek olmuştu bir anda. Hemen ardından kaleme aldığı dünyanın en büyük aşk romanlarından biri olan Beyaz Geceler de Dostoyevski’nin giden ününü geri getirememişti ki Girard’ın yaklaşımıyla geriye ona sadece delilik ya da yazarak dâhilik kalmıştı. O yıl Almanya ve Fransa’da monarşinin baskısından kaçan işçi sınıfının temsilcileri, Londra’da bir araya gelerek isimlerini komünist olarak değiştirdi ve sloganlarını belirledi: “Dünyanın bütün işçileri, birleşin!” Karl Marks’ın, El Yazmaları’nı ve Komünist Manifesto’yu yazdığı 1848’de Dostoyevski, umutsuzlukla delirmenin eşiğindedir ve Bir Yufka Yürek’i yayımlayarak istediğini elde edemeyince edebiyatı bırakmaya, siyasetle ilgilenmeye karar verir. Başarısız ilan edilmiş ve istediği romanları yazamamış, kafasının içinde gezen ve mektuplarında hep bahsettiği fikirleri ve karakterleri öldürülmüş canlı bir cenazedir artık. Avrupa’daki 1848 Devrimleri’nin de etkisiyle baskıcı iktidara muhalif, özgürlükçü genç liberallerle bir araya gelerek düşünce üretmek onu ayakta tutar.
İdamına dakikalar kala bağışlanan ve Sibirya’ya sürgüne kürek mahkûmu olarak gönderilen Dostoyevski, dünya edebiyatını dönüştürecek büyük romanlarını, kahramanlarını, fikirlerini kafasında yazmaya başlamıştır artık. Mikhail’e yazdığı sürgün sonrası bir mektubunda edebiyata nasıl bir romanla döneceğini anlatırken şöyle der heyecanla: “İçinde Gogol’ün tereddüt etmeden altına imzasını atacağı sahnelerin olduğu bir roman yazıyorum.” Joseph Frank, ideoloji eleştirisi ya da fikirler ve yürek arasında çatışma dediği ölümsüz romanlarının geleceğini Sibirya novellarında Dostoyevski’nin işaret ettiğini belirtir.
Yeraltından Notlar, Suç ve Ceza, Kumarbaz, Budala, Ecinniler başta olmak üzere birkaç yıl arayla klasikleşen romanlarını yazan Dostoyevski, bu yıllarda karısını ve ardından kafasının içindekileri paylaştığı, birlikte dergi çıkardığı kardeşi Mikhail’i kaybetti. Sıkıntılı geçen birkaç yıldan sonra romanlarını yazdırdığı genç asistanı Anna Grigoriyevna ile evlendi. 1869’da yeni doğan kızı Sofya’yı kaybetti ve büyük bir bunalıma girdiği o sıralar, öldüğü gün masasında yarım kalan Bir Günahkârın Hayatı’nı tasarlamaya başladı. Moskova’da sanayi işçilerinin ilk büyük grevini düzenlediği, özgürlük rüzgârının esmeye başladığı, bir dönemin bitişinin çalkantılarının yaşandığı günlerde Delikanlı’yı, ölümünden kısa süre önce de Karamazov Kardeşler’i tamamladı.
Ömrünün sonuna kadar yoksulluk çeken, yayıncılardan yazmadığı romanların telifini avans olarak alan Dostoyevski o sıkıntı dolu günlerin birinde kardeşine şöyle yazmıştır: “İnsanların karşısına yeniden bu kadar sefil bir halde çıkmaya zorlanmak üzüyor beni... Yazmak istediğin şeyi yazamazsın ve eğer paraya ihtiyacın olmasa düşünmek bile istemeyeceğin bir şeyler yazarsın. Fakir bir yazar olmak iğrenç bir ticarettir.”
Yaşamda ve yazında takıntı sahibi olan Dostoyevski, hayatı boyunca ezilenleri, katilleri, hor görülenleri, alt sınıfın içindeki insanların ruh hallerini çeşitli durumların ve olayların içinde bize aktarmıştır. Elbette küçük insanları ve hayatları irdelemesini; 19. yüzyılın çarlık bürokrasisinin ve katı hiyerarşinin altında düşük ücretlerle değersizleştirilen, kişiliksizleştirilen memurlarla iç içe olmasına ve siyasetteki düzeni eleştirmesine bağlayabiliriz. Onun roman kişilerinin sözleri ve eylemleri nihilistleri, psikiyatri bilimini derinden etkilemiştir. Eleştirmen George Haldes, bu kahramanların ortak özelliğini şöyle açıklar: “Yüreklerindeki en soylu şeyleri açığa çıkaran ve onları kendi içlerinde, her aşkın sahiplenici yanından vazgeçmeye iten şey acıma duygusudur. Tutku-aşk ile acıma duygusu büyük bir patırtıyla korkunç bir kavgaya tutuşur, o kavganın sonunda kazanan acıma duygusudur, kaybedense tutku olur...”
Deliliğe yakın, sahtelikten uzak…
Dostoyevski’nin her döneminde dengesizlik, düzensizlik, savurganlık, aşırılık gösteren, karşıt kişilik özellikli kahramanları karşımızdadır. Bu özellikler özgürlüğe tutkulu bir aklın verimlerdir. Çünkü yasalar ve kuralların insanı ölçülebilir hale getirmesine yeraltıyla başkaldırmıştır. Deliliğe yaklaştıkça sahtelikten uzaklaşan Dostoyevski, deliğe kapılmayarak büyük gerçekliği elinde tutan bir dâhi olmayı başarmıştır. Dâhilik üst düzeyde bir olgudur ve buna yaklaşmak ruhun bir bütün olarak yaşanması ve insanın trajedisini bulmasıyla ortaya çıkar. Dâhi, insanın derinliklerindeki gerçeklere varmaya yazgılı bir ruhu giyinmeyi bilendir. Dostoyevski, hassas ruhları tartan bir antropolog gibi bu dâhiliğini sadece insan ve yazgısına adamıştır.
Nesnel dünya düzeni ve varlıklarıyla hiçbir zaman işi olmayan insan ruhunu arayan bu kâşifin varlığın zindanında derin bir yalnızlık olduğunu görmek bile büyük bir acı veriyor. Aklın ötesinde, verili koşulların üstünde, derin bir gezgin olmayı ve sözcüklere sevdalı bir uyumsuzluğu gerektiren magmada üşüyen insanın anlayabileceği Dostoyevski’nin acısı, soru sorduran, düşündüren dünya görüşüdür.
Eserlerinde aklın kötülüğünü, sistemin zorbalığını, özgürlüğün önemini insanın içindeki kuyuya kovasını salarak gösteren Dostoyevski, dünyayı insanla, insanı insanla, Tanrı’yı insanla sınar ve arar. Ölümsüzlük olmazsa her şey mübah olur düşüncesini benimseyen ve günlüğüne “Ölümsüzlük fikri hayatın ta kendisidir, başlangıç kaynağının kesin düsturu, vicdanın temizliğidir” diye yazan Dostoyevski, “başkasını öldüren insan kendini öldürür” düşüncesini eserlerinde ortaya koymuştur.
Bizi hep karanlık yerlere, kuytu köşelere götüren Dostoyevski, son sözü her zaman aydınlığa çıkarmış, bize bir umut işaret etmiştir. Işığında aydınlanacak karanlıkların yazarı, ölümünden sonra okunan günlüğünde “Hiççilik kendi içimizden doğdu, hepimiz hiççiyiz” der. O halde 21. yüzyıldan şöyle selamlamak gerek yeraltındaki adamı: Hepimiz Dostoyevski’nin arkadaşlarıyız.
