Adnan ÖZER
adnan.ozer@aksam.com.tr
Fotoğraflar: Cem Türkel
İlk olarak biraz dergi serüveninizden bahsetmenizi rica edeceğim. Nasıl başladı dergicilik?
Cengiz Öndersever’le Yaşasın Edebiyat’ı kurduk, sonra bize Metin Celal dâhil oldu. 4 sayı çıkarabildik, ekonomik nedenler dolayısıyla ancak o kadar yaşatabildik o dergiyi. Ama Yaşasın Edebiyat’ı Milliyet’in çıkardığı aynı isimli dergiyle karıştırmamak gerekiyor, ikisi farklı. Biz dergiden çok seçki niteliğindeydik. Derginin ismini de Sait Faik’in sözünden esinlenerek koymuştuk ama maalesef çok yaşatamadık. Cortazar’ın Seksek’inden ilk kez bir bölümü biz yayımladık, Hulki Aktunç’un bir hikâyesini yayımladık, Attilâ İlhan’ın eski hikâyelerinden birini yayımladık, Hilmi Yavuz’un kalmış bir roman parçasını vermiştik. Yani çok renkli bir dergi olabilecekken sadece dört sayı çıktı. Coşkusu olan günlerdi ama onlar; çok gençtik ve heyecanını yaşadık ancak uzun süreli olmadı. Sonra bir dergi serüvenim daha oldu; Enver Ercan’la Eşikcini’ni çıkardık. Eşikcini ismi de Hulki Aktunç’un Bir Çağ Yangını romanında geçer, oradan esinlenmiştik. Üçüncü dergi maceramsa Özgür Edebiyat’la oldu. Özgür Edebiyat’ta keyif alarak öykü değerlendirmeleri yaptım. Epey bir genç öykücü kazandırdık orada edebiyatımıza, ödül alanlar da oldu, kitabı iyi yayınevlerince basılanlar da oldu. Özgür Edebiyat da 7 yıl dayanabildi. Edebiyat dergilerinin kaderi bu galiba.
DERGİLER ESKİ İŞLEVİNİ YİTİRDİ
Edebiyat dergileri eski işlevini yitirmiş olabilir mi? Bu konuda ne düşünüyorsunuz?
Evet, edebiyat dergilerinin işlevinin eskisi gibi olmadığını düşünüyorum, bayilerde bile bulunamıyor bir kere. Ben gençliğimde Cağaloğlu’na giderdim dergi almak için; Yeni Dergi, Papirüs, Varlık çıktı mı diye bakmaya giderdim. Şimdi gazete bayilerinde edebiyat dergisi bulamıyorsunuz ve gidip büyük kitapçılarda arıyorsunuz, bunu da ben sevmiyorum. Eskiden 18-19 yaşlarındayken bir şiir ya da öykü göndermişsen bir dergiye, mutlaka çıkacak, yayımlanacak hissiyle alırsın ama göremezsin adını, sonra bir gün adını gördüğün zaman müthiş bir şeydir o his. O hissi Varlık’ta ilk şiirim çıktığı zaman yaşadım; öğrenciydim, dergide adımı gördüğüm zaman Beyazıt’tan Laleli’ye doğru uçtum sanki. O günü hatırladıkça hâlâ uçuyormuşum gibi gelir.
Hikâye disipliniyle roman bizim edebiyat ortamımız bakımından farklı. Hikâye daha eski bir tür olduğu, cumhuriyetten sonra modern edebiyatı temsil ettiği için edebiyatın lokomotifi olarak görülüyor, güçlü bir hikâye ekolümüz var. Romansa bizim için yeni bir tür sayılır. Siz de bu öykü ekolünde yetiştiniz. Türkiye’deki romanla öykü ekolünü siz nasıl kıyaslıyorsunuz?
Ben hep şunu söylüyorum aslında; ben, öyküler de yazan bir romancıyım. Sait Faik, Nezihe Meriç’le başlayan bir modernleşme var, bu süreç Demir Özlü, Adnan Özyalçıner, Ferit Edgü’yle devam ediyor ve ardından da Tomris Uyar’lar, Leyla Erbil’ler, Sevinç Çokum’lar, Hulki Aktunç’lar, Selim İleri’ler geliyor. Bunlar belirli bir ruhu oluşturuyorlar. Tabii bunun böyle olmasının, öykünün çok güçlü bir tür olarak Türk edebiyatında yer almasının sebebi de öykünün, türün kendisiyle ilgili bir şey. Çünkü öykü, dergi formatına çok uygun. Edebiyat dergisinde öykü yayımlamak hepimizin en büyük heyecanlarındandı. Hepimiz bu yüzden öykücü olarak çıktık, sonradan bir kısmımız romana evrildi, bir kısmımız öykücü olarak kaldı. Ancak çoğumuzun aklında roman yazma fikrinin olduğu hissi vardı bende. Ama mesela Hulki Aktunç iki tane roman yazmış olsa da öykücüdür. Demir Özlü de öyledir. Romanlar yazmışlardır ama bunlar öykücülerin yazdığı romanlardır. Roman kuşağı, toplumsal hareketlerle ilişkili olarak gelişiyor. Öykü çok spontane, dergi yapısına uygun olarak ha bire gelişiyor, nefes alıyor, soluklanıyor, ilerliyor. Bizim 1950’lerden sonra toplumsal gerçekçiliğin yapısıyla hareketlenen, gelişen bir roman geleneğimiz var. Bilinç akışı, Virginia Woolf, James Joyce, yeni türlerle tanışmamız 1960’ların ortasında ancak mümkün oluyor. Bizim romanımız bundan sonra evriliyor. Ve bugünkü postmodern edebiyata kadar geliyor. Ancak türleri şu daha değerli bu daha kıymetsiz gibi ayırmak istemem. Artık günümüzde yerleşik türlerin dışında da birtakım şeylerin olabileceğine ikna olmamız gerekiyor. Romanda bazen 15 gün okurla birlikte olabiliyorsun, o yüzden okuru meraklandırman, bilgilendirmen, gelecek olayları hissettirmen gerekiyor ama öykü vurup kaçıyor. Cortazar “yumruk atmak” der öykü için. Öykü yumruğu atar ve nakavt eder okuru, roman ise ağır ağır, sündüre sündüre öldürmektir. Öykü ve şiir bazen bir kerede çıkıyor ama romanda o hiç olmuyor, üzerinde çalışman gerekiyor, hata yapmak çok daha kolay. Tarihsel hataları hemen bulur okur örneğin.
POLİSİYE YAZARI DEĞİLİM
Madam Samatya ve Diğer Şüpheliler de tarihselliği olan bir roman sayılır, dolayısıyla çok zor çalışması. Bir de olaylar yakın tarihte geçtiği için daha da zorlaşıyor iş. Siz neler yaşadınız bu konuda?
Şöyle bir şansım vardı benim; kitabın kahramanından yaş olarak daha büyüğüm ve ben Nişantaşılıyım aslında ama Samatya’da da 30 yıl oturdum ve orayı çok iyi biliyorum. Oradaki gayrimüslimlerin de yaşayışını biliyorum, Kocamustafapaşa’daki insanları da biliyorum. Oradaki kahraman sadece onları değil, resimleri de öğreniyor, psikolojik izleri öğreniyor, tarihi de dönemi de öğreniyor. Bu böyle bir roman.
Romanlarınızda hep bir cinayet var…
Polisiyeyi seviyorum ama bir polisiye yazarı değilim. Polisiye kurgudaki o “teaser”, duygusunu sürekli canlı tutmayı, okur kızsa bile bana -ki bazen okur kızabilir, çok iyi biliyorum bunu- seviyorum. Merak duygusunu diri tutmak için bu kurgunun çok verimli olduğunu düşünüyorum ama benim yazdıklarım polisiye roman falan değil. Çünkü benim romanlarımda katilin kim olduğu ortaya çıkmıyor hiçbir zaman. Katil yazardır aslında, aynı zamanda okurdur da. İkisi çok güzel cinayet işlerler benim romanlarımda. Üstelik ölenlerin 4/3’ünün faili meçhul olduğu bir ülkede katilin kim olduğunu aramak bana çok tuhaf gelir. Polisiye kurguyu kullanıyorum ama edebiyattan hiç kopmadan yapıyorum bunu.
Madam Samatya ve Diğer Şüpheliler’de, özellikle romanın başlarında , kavanozdaki fetüs gibi korku öğeleri görülüyor. O öğeleri özellikle mi yerleştirdiniz romana?
Tabii, bilinçli olarak koyulmuş sinematografik korku öğeleri var ama o fetüsü bir metafor olarak kullandım daha çok. Kitabın sonunda okur bunun niye öyle olduğunu çok net bir şekilde anlayacak zaten.
Popüler roman konusunda ne düşünüyorsunuz?
Tanpınar, Ahmet Mithat’ın “çarşı”ya yönelik yazdığını söyler. O zamanki deyim o, çarşı deniyor. Ama şöyle bir şey var ki Ahmet Mithat’tan önce çarşı da yoktu, roman da yoktu. Türk edebiyatında çarşıyı da romanı da oluşturan Ahmet Mithat’tır. Bir de o dönemde Mehmet Vecihi diye bir romancı var, geçtiğimiz yıllarda Mehcure diye bir romanı yayımlandı tekrar. Mustafa Nihat Özön, onun Namık Kemal’i taklit ederek sürekli romanlar yazdığını söyler. 35 yaşında ölen bir romancıdır Vecihi. O yazmaya devam edebilseydi, o dönemin popüler romanını oluşturabilirdi diye düşünüyorum. 1980’li yıllarda videokasetler çıkmıştı ve herkes ona hücum etti, evde oturup izlerdik. Vecihi’nin döneminde de roman yeni oluşuyordu ve insanlar alıp okuyorlardı. Sonra biz romanı böyle bir şey zannettik ve hâlâ da öyle bir şey sanıyoruz bazen; yani popüler, kolay okunabilen, çabuk tüketilebilen bir şey olacağını sanıyoruz. Aslında roman öyle değil, bir edebi tür bu ve kendine özgü özellikleri var. Modern romana baktığımız zaman Marcel Proust’lar, James Joyce’lar, Virginia Woolf’lar… Bunlar devrimci yazarlar ve belki biz bu kanaldan gidiyoruz ve bu kanaldan gittiğimiz için maalesef daha az okunuyoruz. Barbara Cartland’ı da romancı sayabiliriz, Virginia Woolf’u da; bu, okurun algısıyla ilgili bir şey ve bunu değiştirmek kimsenin elinde değil. Böyle geldi, böyle gidecek. Statik bir varlık değildir okur, herkesi aynı tip olarak göremezsiniz; kimileri başka bir şey okumak ister, kimileri ise onu beğenmez ve iki okura göre de yazan insanlar vardır. Roman evrildi ve en son her şeyden ödünç alabilen postmodern roman oluştu; daha nereye kadar gidebiliriz diye düşünürsek, türler arasındaki o kalın duvarlar aşılırsa çok rahat hareket edilebilir, yeni metinler üretilebilir gibi geliyor bana. Ben, kompartımanlara ayırıp edebiyat şöyle bir şeydir demek istemiyorum.
NOBEL'İ TÜRK EDEBİYATI ALDI
Türk edebiyatının geldiği nokta nasıl sizce?
Bizim debiyatımız Nobel aldı. Bu çok önemli bir şey. Türk edebiyatının aldığı bir ödül olarak kabul ediyorum ben onu ve artık eleştirmenlerimizin, düşünce adamlarımızın, Nobel almış bir edebiyatın kitaplarını okuduklarını düşünmeleri gerekiyor bence. Bunu sadece Orhan Pamuk bağlamında ele almamaları, Türk edebiyatı genelinde görmeleri gerekiyor. Okurların, yayıncıların hatta editörlerin de bu açıdan bakmaları, ona göre değerlendirme yapmaları gerektiğini düşünüyorum. Bütün Nobel ödüllerinde ülkeler sahiplenirler onu; örneğin Frans Eemil Sillanpää adında Finli bir yazar var ve onun Nobel’i alması ülkesi Finlandiya tarafından çok önemsenir, sahiplenilir. Bunu bizim de yapmamız gerekiyor artık. Şunu unutmamak lazım: Nobel almamızın nedeni roman geleneğimizin aslında hiç de küçümsenmeyecek bir gelenek olmasıdır, yani Halit Ziya’lar, Ahmet Hamdi Tanpınar’lar, Yaşar Kemal’ler, Orhan Kemal’ler olmasaydı Orhan Pamuk da olmazdı zaten.
Öykü yumruğu atar ve nakavt eder okuru; roman ise ağır ağır, sündüre sündüre öldürmektir.
Benim romanlarımda katilin kim olduğu ortaya çıkmıyor hiçbir zaman. Katil yazardır aslında, aynı zamanda okurdur da. İkisi çok güzel cinayet işlerler benim romanlarımda. Üstelik ölenlerin 4/3’ünün faili meçhul olduğu bir ülkede katilin kim olduğunu aramak bana çok tuhaf gelir...
