Adnan ÖZER
adnan.ozer@aksam.com.tr
Fotoğraflar: Zana Yavuz
Öncelikle kitaplarınızın evrensel standartlarda olduğunu söylemeliyim. Batı’daki örnekleriyle karşılaştırınca biyografik çalışmalar olsun, şehir monografileri olsun, aynı standartlarda, hatta daha iyi. Nasıl başardınız bunu?
Teşekkür ederim. Kitaplarımın çoğu - evrensel standartta olup olmadıklarını bilmem, ama- ciddi emek verilmiş çalışmalardır. Öncelikle şunu söylemek isterim; iyi bir şey ortaya koymak için çok çalışmak şarttır. Ben çok çalışır, ele aldığım konuları didik didik ederim. Biliyorsunuz, daha ziyade Türk kültürü ve edebiyatı üzerine çalışıyorum. Bu alanda çalışmak için birtakım araçlara ihtiyaç vardır; eski harfleri bilmeli, eski metinleri rahatça okuyup anlayacak kadar Osmanlı Türkçesine vâkıf olmalısınız. Arapça ve Farsça altyapınız da varsa -ki olmalı- içinden geldiğimiz dünyanın kültürüne ve bu kültürün inceliklerine daha fazla nüfuz etme imkânına sahipsiniz demektir. Elbette bir veya birkaç yabancı dil öğrenmişseniz, aliyyülâla... Ancak yabancı dil öğrenmek için harcanan zamanın -bu dilleri öğrenmek için gerekli şartlara sahip değilseniz- sizi asıl işinizden alıkoyma tehlikesi vardır. Yabancı dil, ondan azami ölçüde faydalanacak şekilde öğrenmemişseniz, birkaç göstermelik dipnot dışında işinize yaramaz. Başarı için her şeyden önce derin bir tecessüs ve ilgi duyduğunuz konuların birbirini besleyecek şekilde çok ve çeşitli olması gerekiyor. Hiçbir alan sadece kendisinden ibaret değildir. Edebiyat da yalnızca edebiyattan ibaret değil. İyi bir edebiyatçı, edebiyat araştırmacısı olmak için müzik, resim, mimari, felsefe vesaire bilmelisiniz. Mesela Yahya Kemal, Ahmet Hâşim, Peyami Safa, Ahmet Hamdi Tanpınar, Nâzım Hikmet, Necip Fâzıl, Asaf Hâlet Çelebi gibi şair ve yazarları doğru anlayabilmek için bunlara ihtiyaç vardır. Hepsi resim ve musiki gibi sanatların yanı sıra, felsefe ve estetik gibi disiplinlerle de şöyle veya böyle ilgilenmişlerdir. Bırakın tek tek kişileri, toplumu anlamak için de geniş bir açıdan bakmalıyız. Dar bir açıdan baktığınızda sadece bir tarafını görebiliyorsunuz. Benim meraklarım çok; şehirle ilgili meselelere, estetiğe, resme, musikiye, klasik sanatlara ilgi duydum ve kitaplarımı yazarken hepsinden istifade ettim.
Edebiyata ilginiz nasıl başladı?
Edebiyatın dünyasına her Türk genci gibi şiirle girdim. Resim de yapardım ama resme olan ilgim sonradan resim tarihine ve kültürüne yöneldi. Hatta birkaç yıl önce ressam Malik Aksel’in biyografisini yazdım ve beş kitaptan oluşan külliyatını yayına hazırladım. Ressam dostlarım oldu. Küçük de olsa bir resim koleksiyonum var. Yani edebiyatın yanı sıra resim ve musikiyle de ilgilendim. İki alfabede de çok iyi bir okuryazar ve derin bir ruh dünyasına sahip olan annemin etkisi bir tarafa konulursa, bütün bunlara duyduğum ilgiyi büyük ölçüde Yahya Kemal’e borçlu olduğumu söyleyebilirim. İlkokul okuma kitaplarında yer alan “Akıncı” şiirini 7-8 yaşından beri ezbere bilirim. Lisede okuduğumuz edebiyat ders kitapları Nihat Sami Banarlı’nın imzasını taşırdı. Yahya Kemal’in bakış açısıyla yazılan o kitaplardaki Yahya Kemal şiirlerinden çok etkilenmiştim. Biliyorsunuz, Yahya Kemal’in eserlerini edebiyat dünyamıza kazandıran Banarlı’dır. Yahya Kemal öldüğünde henüz hiçbir kitabı basılmamıştı; onun bütün şiirlerini, yazılarını toplayıp kitaplaştıran Banarlı’dır. Ama benim Yahya Kemal’i asıl keşfim, 1969 yılında Milli Eğitim Bakanlığı’nın yayımlamaya başladığı 1000 Temel Eser dizisinden çıkan üç kitabıyla oldu: Aziz İstanbul, Eğil Dağlar ve Kendi Gök Kubbemiz... Beşinci kitap da Tanpınar’ın Beş Şehir’i... Fiyatları beş lira. Günlük harçlıklarımı biriktirip alırdım bunları. Sivas’ın o çorak, kısır ortamında bu kitaplar benim için bir vaha gibi olmuştu.
Siz de Yahya Kemal’in edebiyat ve medeniyet görüşüne bağlısınız; bunu diyebilir miyiz?
Şöyle demek daha doğru: Şahsiyetimin ve dünya görüşümün, daha da önemlisi ilgi alanlarımın oluşmasında Yahya Kemal’in büyük tesiri vardır. Yahya Kemal’i okuduğunuz zaman Osmanlı tarihiyle, eski şiirle, eski musikiyle, hat sanatıyla ve tabii Aziz İstanbul’la tanışıyorsunuz. Yahya Kemal, hakikaten medeniyetimizin şairidir. Onun kitapları, açmasını başarabilenleri için bir “altın kapı”... Ben onun eserlerini okuduktan sonra henüz görmediğim İstanbul’a âşık olmuştum. Tabii zamanla Yahya Kemal’e borcumu ödemek istedim. 1980’lerin başında onun hakkında bir kitap yazayım dedim ve Eve Dönen Adam adını uygun gördüğüm küçük bir kitap yazdım. “Ev” metaforu etrafında örülmüş bir kitap. “Evden Kaçan Çocuk”, “Evde Yangın”, “Evin Çocukları” gibi başlıklar taşıyan bölümlerde dönemin fikir dünyasını, siyasi atmosferini, sancılarını, Yahya Kemal’i merkeze alarak anlattım. Bu kitapta Yahya Kemal’in bir fikir adamı olarak portresini çizmek, tarih felsefesini ve milliyet görüşünü anlatmak istemiştim. İlk kitabım olan Aşk Estetiği gibi, bu kitap da beni çok şaşırtan ilgiyle karşılandı, solda da okundu, sağda da... Adeta bir kült kitap haline geldi.
Biyografi yazmaya nasıl başladınız?
Aslına bakarsanız, ilk biyografik metnimi on beş yaşındayken, tuhaftır, Ali Şir Nevai hakkında yazmıştım. Sivas’ta, Hizmet gazetesinde tefrika edildi. Yıl 1968... Eve Dönen Adam da biyografik özellikler taşır. Ama tam biyografi diyebileceğim ilk kitabım, Tarık Buğra biyografisidir. İlk baskıları Güneş Rengi Bir Yığın Yaprak, sonraki baskılar Büyük Ağa Tarık Buğra adıyla yayımlandı. Türkiye Yazarlar Birliği, Buğra’nın 75’inci yaşı için bir sempozyum düzenlemişti; bu sempozyumda bir bildiri sunmuştum. Bu bildiriden hareketle yazdığım bir biyografidir. Tarık ağabey hayatta, fakat çok hastaydı. Maalesef göremedi kitabı. Tarık Buğra biyografisi beğenilince, o yıllarda çalıştığım Ötüken Neşriyat benden bir Peyami Safa biyografisi talep etti, kabul ettim. Cahil cesareti işte... İçine girmeden işin cesametini anlayamıyorsunuz. Peyami Safa, 15 yaşından itibaren yazmaya başlamış; hiç devlet memuriyeti yok. Hayatı boyunca müstear imzalar da kullanarak yazmış ha yazmış. Bakıyorsunuz, birinci sayfada başyazısı var, başka bir sayfada günlük fıkrası... Öte yandan bir Cingöz Recai tefrikası... Yazmadığı gazete ve dergi neredeyse yok. Velhasıl, gazete koleksiyonlarına daldım. O yıllarda fotokopi imkânları da çok sınırlı... 
Bereket versin, Japonların icat ettiği bir alet vardı; bu aleti istediğiniz yazının üzerinde gezdiriyorlar, kopyası faks kâğıdına çıkıyor. Fazla beklerse uçup giden bir kopya... Tam beş yıl sürdü Peyami biyografisinin yazımı, 600 sayfalık bir kitap doğdu. Basın dünyasına 1910’larda giren ve 1961’e, yani ömrünün sonuna kadar gazetecilik ve yazarlık yapan bir adamı anlatmak, aslında koskoca bir devri bütün yönleriyle anlatmak demektir. Hayatını yazdığınız kişiyi, yaşadığı devrin içine oturtmayı başaramazsanız, anlayamazsınız. Peyami Safa’yı yazarken, onunla 1928 yılında ciddi bir polemiğe giren Ahmet Hâşim’in hayatıyla ilgilenmeye başladım. Bu ilgiden de birkaç yıl sonra Ömrüm Benim Bir Ateşti adlı dört başı mamur bir Ahmet Hâşim biyografisi doğdu. Hâşim’in hayatı, sanatı, kavgaları, kompleksleri, acıları, aşkları... Florinalı Nâzım biyografisi de Peyami Safa biyografisinin yan ürünleridir. Esasen benim bütün kitaplarım birbirinin içinden doğar. İlgi duyduğunuz konular çoksa, araştırma yaparken taradığınız kaynaklardan o kadar çok istifade edersiniz.
Biyografik roman da yazdınız...
Evet, Yahya Kemal’in hayatını biyografik roman olarak yazdım: Bozgunda Fetih Rüyası... Yahya Kemal’in 1912 yılında Paris’ten dönüşüyle başlıyor, Cumhuriyet döneminin hemen başında bitiyor. Tarihimizin 1912-1922 yılları arasında sancılı on yılını, Yahya Kemal’in “Açık Deniz” şiirinden hareketle yazdığım bir biyografik bir romandır bu. Biliyorsunuz, daha sonra dev bir çalışma yaptım: Ansiklopedik bir Yahya Kemal biyografisi... Yahya Kemal’den Fuat Bayramoğlu’na Karaçi Mektupları adlı bir kitabım daha var. Aslında Ateş Denizi adlı ikinci romanım da biyografik özellikler taşır. Roman kahramanı Galip Tahiroğlu, Tanburi Cemil Bey’in biyografisini yazmaya çalıştığı için, romanın arka planında Cemil Bey’in hayatı akar.
Türk edebiyatının devlerini yazdınız, nasıl bir his bu? Sizi nasıl dönüştürdü?
Bir söz vardır, galiba Valéry’nin; “Aslan yediği hayvanlardan mürekkeptir”. Biz de okuduğumuz kitaplardan mürekkebiz ama bir müddet sonra onlarla hesaplaşma ihtiyacı hissederiz. Başkalarını bilmem ama ben biyografilerimi yazarken kendimi de yeniden inşa ettiğimi söyleyebilirim. Yazma sürecini, hem hayatını yazdığım kişiyle, hem de kendimle bir hesaplaşma süreci, dolayısıyla heyecan verici bir macera gibi yaşıyorum. Hayatını yazdığım kişi, çok sevdiğim biri bile olsa, mesafeyi koruyor, yazdığım metnin bir müdafaaname olmaması için özel bir gayret gösteriyorum. Tecrübesiz biyografi yazarları, hayatını yazdıkları kişinin taraftarı kesilir, onu koruyup kollar, her konuda onları haklı, muhaliflerini haksız bulurlar. Biyografi yazarının amacı put dikmek veya şeytan yaratmak olmamalıdır.
Yazdığınız biyografileri göz önünde bulunduralım, o zamanlardaki öykü ve roman dünyasıyla şimdiki durum hakkında ne gibi değişimler gözlüyorsunuz? Dönemin yenilere verdiği edebiyat eğitimi ve zevki açısından...
Evet, bir kanonik edebiyat vardı, yani devletin bilmenizi ve okumanızı istediği kitaplar falan ama bu kanonun ilânihaye sürmesi imkânsızdı. Türkiye’de yazılı basın, başlangıçta eli kalem tutanların çoğu aynı zamanda edebiyatçı olduğundan onlar tarafından tesis edildi. İlk gazetecileri düşünün; Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Mithat... Hepsi hem gazeteci, hem de edebiyat dünyasının en önemli adamlarıdır. Dolayısıyla basın, başından beri edebiyatı besleyen bir kaynak oldu. Ta 1950’lere, hatta 60’lara kadar basında edebiyat adamlarının ön planda olduğunu görüyoruz. Köşe yazısı yazmayan, romanı tefrika edilmeyen yok gibi. Basın dünyasında edebî zevki olan insan çok fazlaydı, dolayısıyla kanonik eserler listesiyle sınırlı kalmıyor, basını takip ettiği zaman edebiyatın daha hür ve geniş dünyasına nüfuz edebiliyorlardı. Sivil bir edebiyat vardı. Birbiri ardınca edebiyat akımları doğuyor, her akım bir öncesine ateş püskürüyordu. Ama aynı zamanda birbirlerinden besleniyorlardı. Her nesil bir öncekini reddetse bile, ondan beslenen ve onu içinden kavrayarak reddeden nesiller olarak edebiyat dünyasında var oluyorlardı. Birbirini inkâr eder gibi görünse de birbirinde devam eden ve süreklilik arz eden bir edebiyat vardı. Bu süreklilik 80’lerden sonra zayıflamaya başladı. Genç yazar ve şairler kendilerinden öncekileri okumayı lüzumsuz addeder hâle geldiler. Edebiyat dergilerinin çoğunda, edebiyatımızın geçmişi yabancı edebiyatlar kadar bile yer almıyor. Bu süreksizliğin sebeplerinden biri de, neredeyse her on yılda bir, yazılan eserlerin dil bakımından eskitilmiş olmasıdır. Yani müzmin dil problemimiz var. Türkçeye o kadar gaddarca müdahale edildi ki, bugün Ahmet Hâşim’in şiirlerini ve yazılarını okuyup anlayamıyorsunuz. Bu bir felakettir! Bir kültür ancak böyle mahvedilebilir. Gençler anlamadıklarını yok sayıyorlar! Reşat Nuri bile yok bugün. Refik Halid gibi bir yazar okunmuyor. Edebiyatımızda önceki nesillerden beslenmemeyi bir meziyet gibi görenler var. Shakespeare’i okumamış bir İngiliz aydını düşünemezsiniz. Ama bizde Fuzûlî dediğinizde yüzlerde alaycı bir ifade beliriyor.
Yeni bir biyografi çalışmanız var mı?
Son yazdığım biyografi, Asaf Hâlet Çelebi biyografisidir: He’nin İki Gözü İki Çeşme... Sonbaharda çıkacak. Başka biyografi yazar mıyım, bilmiyorum. Portrelerden oluşan iki kitabımı ve biyografik romanlarımı da sayarsanız, kitaplarımın on dördü biyografi niteliğinde. Bu biyografilerle yakın tarihimizin son yüzyılını kuşattığımı söyleyebilirim.
