Bir romandan etkilenmek, onu unutamamak, çarpıntısının izlerini yüreğinde hissetmek bir okur için büyük bir talihtir diye düşünürüm. Bu talihe sevinmeli mi üzülmeli mi bilemem, zira o kitapların aynası çoğu zaman insanın acısıdır; yine de güzel bir romanı okumak ve o romanda vicdanı hissedip, insanı yaşamak, onun mevsimlerini, yaşam odalarında kurduğu birbirine değmeyen onlarca hayatı hissetmek okurun da içindeki hayatları çoğalttığına inanırım. İşte Ayşe Sarısayın’ın Ansızın Günbatımı böyle bir roman. Gerçek hayatta nefessiz kalıp iç dünyalarındaki kendi yaşam odalarına çekilenlerin romanı... O odalarda eksilen veya çoğalan hayatların... Yazarla Ansızın Günbatımı’nı konuştuk.
Hâkim duygunun pişmanlık, izleğin arayış olduğu ve darmadağın hayatların anlatıldığı romanın tüm kahramanları kadın. Bu tercihinizin nedenlerini sormak isterim...
İlk öykü kitabımdan bu yana hep kadınların çevresinde dolaştığım söyleniyor. Bilinçli bir tercih değildi, sanırım ev içlerinde, daha çok kadınların arasında geçen çocukluk yıllarımın etkileri bu şekilde yönlendirdi beni. Bugün yaşadığım, tanık olduğum kimi durumları, geçmişin silik anılarıyla, anlarıyla bütünleştirebildiğimde hikâyeleştiriyorum genelde, kadınlar bu nedenle merkezde oluyor belki. Kadına odaklanmak, bazı kavramlara daha rahat açılmamı da sağlıyor. Kadın karakterlerden yola çıkıp onların bakış açısıyla baksam da dünyaya, erkekler de var bu hayatların içinde. Kadınları yönlendiren, yöneten, göz ardı eden, yok sayan, terk eden... Eğitimli eğitimsiz, kentli kasabalı, modern muhafazakâr pek çok kadının söylen(e)memiş, bastırılmış ya da bile isteye sakınılmış sözleri var. Bildiğim çevrelerdeki kadınların sözlerini dile getirme isteğim de etken olabilir bu eğilimde.
İnsanı ve onun gerçeğini merkeze alan ve herkesin kendi hayatından izler bulabileceği bir eser Ansızın Günbatımı. İnsana dair bütüncül bu bakış açısı sizin için ne ifade ediyor?
Bazı duyguların cinsiyeti olsa da, çoğunun cinsiyetsiz olduğunu düşünüyorum. Duygular ya da duyguların çıkış noktaları aynı, tetikleyen sistemler de az çok benziyor birbirine; farklı olan dışa yansıma biçimleri, tepkiler –ki bunları şekillendiren de büyük ölçüde toplumsal koşullanmalar, önümüzdeki rol modelleri. İnsan gerçeğine, bütüncül bir bakış açısına yaklaşabilmek, hepimizin isteği olsa gerek; sizde bu duyguyu yaratabilmiş olmak, büyük bir sevinç benim için.
İnsanın kendisiyle, annesiyle ve aşkıyla imtihanının romanı da denilebilir bu eser için. Kaybetmekten ziyade kazanıl(a)mayan bu imtihanların toplumu şekillendiren ahlak anlayışıyla nasıl bir bağıntısı var sizce?
Dünyaya geldiğimiz andan itibaren pek çok sınavdan geçiyoruz farkında olmadan. Sonra, günün birinde dönüp ardımıza baktığımızda görebiliyoruz ancak, evet, bu bir sınavdı diyoruz. Her sınavın kazanılması mümkün değil elbette, gerekmiyor da zaten. Ölümlülük meselesi örneğin -yaşlanmak, yaşlanmanın getirdiği sorunlarla başa çıkmak... Ama farkında olmak, her zaman çözümü olmasa da, güçlükleri daha kolay, altında kalmadan karşılamayı sağlayabilir. Toplumu şekillendiren ahlak anlayışı ise görmezden gelmeye meyilli. Böyle bir eğitimden geçtik, hâlâ da geçiyoruz. Yüzleşmenin ve kabullenmenin güç olduğu durumlarda en kolayı yok saymak çünkü. Romanı kurgularken çıkış noktam, ressam Şahika Ener’in uyguladığı pentimento tekniğiydi. Anlatıcının söylediği gibi, örtmek hiç de kolay değil oysa: “Beyaz yağlıboyayla örtmeye çalıştığı resimleri gibi, zihninin de yavaş yavaş kapanacağını, ama hiçbir şeyin bellekten tümüyle silinmeyeceğini, incecik yollar bulup dışarı sızacağını bilmeden. Değişerek, farklı şekillere bürünerek de olsa sızacağını....”
Selam göndermek istedim
Yakın siyasî tarihimizin çalkantılarının toplumsal çıkmazlara dönüştüğü zamanlarda nefessiz kalan kalplerin son atışlarındaki isyanı ve kırgınlığı okuyoruz romanda. Deniz’ler, Erdal’lar... Adını bilmediğimiz daha onlarca can...
Siyasî tarihimiz çalkantılarla dolu ama daha da acısı, bu çalkantıların bitmemesi. Yaşanılanlardan ders alınmaması, yeni isyanlara, çatışmalara yol açıyor. Şiddetin, baskının çıkış yolu olmadığı gerçeği kabullenilmedikçe de böyle süregidecek. Geçmişten taşıdığımız isyanlar ve kırgınlıklar, bugünün koşullarıyla besleniyor. Romanda 12 Eylül döneminde savrulan hayatlara kendimce bir selam göndermek istedim.
Anlatıcının (her ne kadar kendi seçimi olmayıp içinde bulunduğu ortam bunu belirlemiş olsa da) herhangi bir ideolojiye, inanca bağlı olmaması bu “selam”ı daha bir etkili ve kucaklayıcı kılıyor...
Evet, olayların içinde olup darbe koşullarından doğrudan etkilenen karakter ortanca kız gibi görünmekle birlikte, yakınları da büyük yaralar alıyor. Deniz’ler, Erdal’lar, adını bildiğimiz ya da bilmediklerimiz. Aileleriyle, çevreleriyle birlikte yüz binler. Ön saflarda yer almayanlar, arka cephedekiler. Yakın geçmişte kaybettiklerimiz, hepsi. Her görüşten, her kesimden insanların ortak acısı...
İkiyüzlü ahlak anlayışına karşı bir duruşu var romanın. Her ne kadar bu duruşun sonu hazin olsa da anlamlı bir tavır olarak görüyoruz birey olma mücadelesindeki dik başlılığı...
İkiyüzlü ahlak anlayışı, bu toplumun baskın özelliklerinden biri ne yazık ki. Az önce de değindiğim görmezden gelme, yok sayma eğilimi. Bazı yüzleşmeler o kadar ağır ki, altından kalkılamayacağı için bilinçli ya da bilinçsizce kaçılıyor bunlardan. Romanda birey olma mücadelesindeki dik başlılığı sergileyen örnek, ortanca yine. Sahte değer yargılarıyla çatışması, toplumun en küçük birimi olan ailede, annesinin kişiliğine tepkiyle başlıyor. Genelgeçer ahlak anlayışı, bireylere biçilen rol modelleri, öncelikle ailelerde sergileniyor ve çocuklara da dayatılıyor çünkü.
Toplumsal yargıların öldürdüğü duygulara ne dersiniz?
Onlar da vardır elbette, ancak çoğunu öldürmediğine, davranış biçimlerimizi şekillendirerek dışa vurumu baskıladığına inanıyorum ya da böyle inanmak istiyorum. Ayrışmaların, bölünmelerin yoğunlaştığı, toplumca çıkmaza sürüklendiğimiz dönemlerde, vicdan ve merhamet duygularına çok ihtiyacımız var...
Denge unsuru: Sarı Papatya
Ayrılıktan aşka, hayattan ölüme, sevgiden nefrete insana dair her duygunun en uç noktasını yaşıyoruz romanda. Büyük abla teslimiyeti seçerken küçüğü isyandan yana, anne dominant bir kadınken baba silik bir karakter vb... Tüm bu uçluklar arasında Sarı Papatya hem romanın hem kurgunun hem duyguların tam ortasında bir denge unsuru sanki?
Sarı Papatya romanın anlatıcısı olduğundan, kurgunun denge unsuru gibi algılanması doğal belki. Duyguların da denge unsuru olabildiyse, olayların akışıyla geldiği yer bu konum. Hayat herkese farklı roller biçerken, Sarı Papatya’ya, yapısal özelliklerinden de kaynaklanan yakınlarını anlama çabası, kollama, yatıştırma görevi düşüyor. Değişimler de var kuşkusuz; teslimiyeti seçmiş görünen “mızmız prenses” çıktığı yolun koşullarında güçleniyor, “pervasız, asi ortanca” zorlu hayatındaki farklı deneyimlerin, acıların etkisiyle sakinleşiyor, hoşgörülü, anlayışlı bir insana dönüşüyor. Üç kardeşin içinde en az değişen Sarı Papatya, denge algısını yaratan da bu olabilir.
Romanın adeta birer karakteri olan şiirler, şairler ve mısralar... Bu mısraları romanınızın birer kahramanı olma serüveninden bahseder misiniz?
Şiirle iç içe büyümenin izleri... Yüzlerce sözcükle anlatmaya çalıştığım bir durumun, duygunun, birkaç sözcükle dile getirilmesi mucize gibi geliyor bana. İyi şiirler, duyguların damıtılmış, kristalleşmiş ifadeleri, acılarımızın, hüzünlerimizin yol arkadaşları. Yaşarken de, yazarken de, dizelerle birlikte yol alıyorum galiba!
