Adnan ÖZER
adnan.ozer@aksam.com.tr
İslam dünyasının tematik olarak hazırlanmış ilk ve tek ilimler ansiklopedisi olarak da değerlendirilmektedir. Hicri 598 yılında yazılmaya başlandığı düşünülürse tarihindeki yeri daha iyi anlaşılır. İslam felsefi tasavvuruna dair yapılacak okumalar onsuz eksik bir teşebbüs olacaktır. 1165 yılında Endülüs’ün (İspanya) Mürsiye kentinde doğan, “Şeyhü’l-ekber” yani “büyük üstad” olarak anılan büyük sufi düşünür İbn Arabî’nin bu başyapıtı Litera Yayıncılık tarafından 18 cilt halinde yayınlandı. AKŞAM Kitap olarak, hem Doğu hem de Batı medeniyetinde derin izler bırakmış, düşünce ve kültür dünyamız bakımından bir hazine olan bu dev eserin Türkçeye kazandırılıp yayınlanmasından heyecan duyuyoruz. Bir büyük eksikliğin giderilmesi de demek olan bu çabanın sahiplerinden, Litera Yayıncılık adına Cevdet Yaşaroğlu ve bu dev eseri akıcı bir Türkçeyle bizlere armağan eden Ekrem Demirli’yle konuştuk.
EKREM DEMİRLİ
Bakıldığında bir insan ömrüne sığmayacak bir çabayı ifade eden bu çalışma ne kadar sürdü? Çeviri sürecinde neler yaşadınız, nasıl hazırlandınız?
Çeviri hazırlık merhalesini saymazsak 8 yıl sürdü, yayını ise 6 yılda tamamlandı. Ama daha önce de bir vesileyle söylediğim gibi benim için Fütûhât-ı Mekkiyye çeviri projesi 1994’te tasarlanmış, 2004 senesinde başlamış ve 2012’de tamamlanmış bir iştir. Allah’a şükür ikmal oldu. Fütûhât-ı Mekkiyye güç bir işti. Hem hacmi bakımından büyük bir eser, hem de ele aldığı konular itibarıyla zengin bir içeriğe sahip. Böyle bir kitabın hazırlanması kolay olmadı tabii ki! Kişisel olarak çalışma alanımı tasavvuf, özellikle de metafizik düşünce olarak belirlemiştim. 1993’ten itibaren bu alan üzerinde okumalar yaptım, yüksek lisans, doktora ve öteki bilimsel çalışmalarımı bu alanda yaptım. Bedreddin Simavi’, Abdullah İlahi gibi İbnü’l-Arabî takipçileri üzerinde çalıştım. Daha sonra çağdaş tasavvuf araştırmacılarından Afifi üzerinden İbnü’l-Arabî’yi okumaya gayret ettim. Afifi’nin üç kitabını bu meselelere daha iyi dâhil olabilmek için tercüme ettim. Doktora çalışmamı ise İbnü’l-Arabî’yle birlikte bütün tasavvuf düşüncesinin en önemli ismi olan Konevi üzerinde yaptım ve onun bütün eserlerini tercüme ettim, hakkında yazılar yazdım. Bütün bunlar İbnü’l-Arabî için hazırlık evresini oluşturdu. Sonra da Fususu’l-hikem vs. Böylece geniş bir hazırlık sürecinden sonra Fütûhât’a başladım.
İbn Arabî geleneksel tasavvufu nasıl yorumladı; buradan yola çıkarak İslam düşüncesine katkıları nelerdir?
İbnü’l-Arabî ve ardından gelen Konevi tasavvuf düşüncesini bütün bilimlerin merkezine alarak bir metafizik olarak inşa ettiler. Bu husus maalesef hem Türkiye’de hem de dünyadaki İbnü’l-Arabî çalışmalarında bir türlü doğru anlaşılamadı. Hâlbuki İslam düşüncesinin en önemli merhalelerinden birisi İbnü’l-Arabî ve Konevi’yle birlikte tasavvufun ve İslam düşüncesinin geçirdiği bu değişimdi. Aynı zamanda Anadolu’daki serüvenimiz için de bu durum belirleyici bir rol oynadı. Günümüzde ilahilerden, hikâye ve anlatılara veya türkülere, nefeslere kadar bütün geleneğimizde ve edebiyatımızda yer alan pek çok tema ve düşünce bu metafizik gelenek sayesinde bir çerçeveye yerleştirildi. İslam düşüncesinin en verimli dönemlerinden birisi bu dönemde ortaya çıktı. Daha sınırlı ve kabule dayalı bir düşüncenin ‘evrensel’ yorumuyla karşılaştık İbnü’l-Arabî sayesinde. İnsan meselesi, insan-Allah ilişkisi, tabiat, cemiyet ilişkileri gibi pek çok husus yeniden yorumlandı. Dini düşüncenin evrensel imkânları ortaya konuldu. Farklı gelenekler uzlaştırıldı, düşünce yeni bir yön ve derinlik kazandı. Bu dünceler sınırlı bir şekilde de olsa Selçuklu-Osmanlı üzerinden Cumhuriyet devrine kadar uzandı, şarihler vasıtasıyla bu düşünceler güncelleştirilmeye çalışıldı. Kanaatimce İbnü’l-Arabî ve Konevi’yle birlikte İslam düşüncesi en parlak evresine ulaştı.
Şeyhü’l-ekber adıyla bilinen üstadın belirgin bir üslubu var mı sizce? Bunu edebi olarak da değerlendirir misiniz?
İbnü’l-Arabî’nin belli bir ana fikri var ve bütün düşüncelerinin temelinde bu ana fikir vardır. Bu ana fikir vahdet-i vücud diye terimleştirdiğimiz ve Allah-insan-âlem ilişkisini yorumlayan bir düşüncedir. Esas itibarıyla dindeki tevhidin yeni bir yorumundan ibarettir. Bu bakımdan yeni sayılmaz. Fakat ele aldığı ve tahlil ettiği yönleri bakımından yeni ve özgün bir düşüncedir. Mesela vahdet-i vücudu başka herhangi bir gelenekte görmemiz mümkün değildir. Çünkü hiçbir dini veya felsefi gelenekte tevhit İslam’daki kadar belirgin ve baskın bir inanç olarak yer almamıştır. Bu nedenle vahdet-i vücud İslami bir düşünce olarak ortaya çıkmıştır. İbnü’l-Arabî ana fikri sabit ve belirgin olunca geniş bir zeminde bu fikri incelemek istemiştir. Bu durumda meselelerin çokluğu dikkat dağınıklığına yol açabilir. Fakat ana fikri anlayınca bu meseleler bir zeminde birleştirilebilir. İbnü’l-Arabî sıradan insan ile en elit insanı metinde muhatap haline getirebilecek bir yazardır. Bu nedenle üslubunu belki Platon ile karşılaştırmak mümkündür. Platon’dan farklarından birisi Platon’un cedelci ve ikna edici üslubudur. İbnü’l-Arabî’nin meselesi onun kadar ikna edici olmayı veya cedelciliği gerektirmez. İbnü’l-Arabî’nin temel ilkesi Allah’ın varlığının inkar edilemez olmasıdır. Onun olmazsa olmaz düşüncelerinden birisi budur. Öte yandan ikinci bir ilkesi ise herkesin hakikatin bir yönünü görmüş olabileceğidir. Bu yaklaşım İbnü’l-Arabî’ye insan tecrübesine bakışta muazzam bir derinlik ve samimiyet getirir: Herkes hakikatin bir yerini bilmişse mesele hakikatin bütünü ile barışmasına zemin hazırlamaktır. Meselenin öteki kısmına gelirsek, İbnü’l-Arabî hakikatin anlatılabilir olmasını vurgular. Bu nedenle İBnü’l-Arabî’de âlim veya uzmanlık ‘kasıntısı’ yoktur. Rahattır, rahat anlatır, herkesin hakkını takdir eder, kimden almışsa onu söyler, bazen de bunu o kadar vurgular ki sanki bütün düşünceleri iktibasmış gibi bir izlenim oluşur. Hâlbuki bu izlenim doğru değildir, sadece insanın hiç karşılaşamayacağı ölçüde ‘kadirşinas’ bir müellif ile karşı karşıyayızdır. Kelime dağarcığı geniştir, bu bakımdan metafizikçi filozoflardan ayrışır. İbnü’l-Arabî’yi ‘halk dilinde konuşan metafizikçi’ sayabiliriz. Bu derinlikte yazıp da bu kadar anlaşılabilecek başka bir düşünür tanımadım!
Her ciltte notlar, ayrı bilgiler koyulmuş, fihrist ve dizin gibi teknik destekler de var… Okurlara yol gösterici olsun diye ayrıca neler söylemek istersiniz? Danışabilecekleri başka yardımcı kaynaklar var mı önerdiğiniz?
Aslında kitabı okuma hususunda daha fazla teknik destek sağlayabilirdik, özellikle fihrist ve notlarda eksiklik, hem de büyük eksiklik var. Bu yönüyle kitabın çevirmeni olarak kendimi eleştiririm. Fakat çevirinin güçlüğü ikincil işlere pek imkân vermedi. Bu eksiği yazdığım kitaplarla tamamlama yoluna gitmek istedim. Fususu’l-hikem’e yazdığım şerh, İslam metafiziğinde Tanrı ve İnsan, İbnü’l-Arabî Metafiziği gibi kitaplarım ve öteki yazılarım bu boşluğu doldurma maksadı taşır. Suad hakim’in İbnü’l-Arabî Sözlügü (Kabalcı) ile Afifi’nin kitaplarını öneririm (İz yayınları).
CEVDET YAŞAROĞLU
Avrupa’nın kendi medeniyetinin kökleri olan Yunan düşüncesiyle, İslam düşüncesindeki akılcı gelenek vasıtasıyla tanıştığı görüşüne katılıyor musunuz? Katılıyorsanız bu nasıl olmuştur?
Doğrusu bu realiteye Batı ilim âleminde de itiraz eden çok fazla âlim kalmadı. Arapça uzunca bir süre büyük bir coğrafyanın ilim dili oldu. Çiçeği burnundaki Avrupa üniversitelerinin ve felsefecilerinin, Yunan felsefesiyle ve bilimin geldiği son nokta ile tanışması ancak Arapça vasıtası ile mümkün olabiliyordu. Çünkü başta Aristoteles olmak üzere Yunan filozoflarının eserlerinin en yetkin tercüme ve şerhleri bu dilde yapılmaktaydı. Dolayısıyla bu kadim bilgeliğin Avrupa dillerine aktarılması Arapçadan tercümeler vasıtasıyla olmuştur. Bunun aksini iddia etmek herhalde beyhude bir çaba olur.
İbn Sina, İbn Rüşd ve Farabi’nin bu anlamdaki rolleri üzerine birkaç söz edebilir misiniz?
Yunan medeniyetinin inkişafı üzerindeki Mezopotamya ve Mısır etkisi malumdur. Yunanistan uzun bir süreçte bu mirası soğurdu ve Pers harplerinin akabinde ilim, sanat ve felsefede inkâr edilemeyecek bir atılım yaptı. Avrupa’nın henüz medeniyet safhasına geçememiş milletleri için bu miras taşınamayacak kadar ağırdı. Zira Anaxagoras’ın, Eflatun’un, Aristoteles’in tartıştığı şeyler henüz bu coğrafya için bir mesele haline bile gelmemişti. Hâlbuki Mezopotamya, Mısır, İran uygarlıklarının üzerine yayılmış, Hint Felsefesi ile buluşmuş İslam medeniyeti bu meselelere yabancı değildi yani Eflatun “idealar”, Aristoteles “cevher” dediği zaman, bu medeniyetin çocukları tartışılan şeyin ne olduğunu idrak edebiliyorlardı. Dolayısıyla bu eserlerin doğu dillerine tercümesi daha önce başlamış olsa da en yetkin şerhleri İslamiyet döneminde Farabi, İbn Sina ve İbn Rüşd tarafından yapıldı. Batı âlimleri Yunan Felsefesi metinlerine bu parlak şerhler sayesinde nüfuz edebiliyorlardı.
Bu isimler artık bize çok uzak. Litera Yayınları ile yeniden gündeme gelen bu filozoflarımızla kopukluğumuzun nedenleri sizce nelerdir.
Ne yazık ki bu bir vakıa... Fakat sadece bizim başımıza gelmiş gibi kabul edersek meseleyi doğru anlayamayız. Mesela kopuştan ne anlıyoruz? Takip eden asırlarda bu isimler çapında filozoflar çıkaramamış olduğumuzu söylüyorsak, bu Yunanistan için çok daha vahim bir gerçek. Hindistan kıtası da her yeni yüzyıl insanlığa yeni bir Budha hediye etmemiştir. Bugün herhangi bir modern Çinli filozofun ismini bilmemekteyiz. Avrupa için de aynı şey geçerli. Yirminci yüzyıl birkaç isim dışında felsefe açısından Avrupa için de parlak geçmemiştir. Heideger, Witgenstein önemli isimlerdir ama herhalde Kant’ın ve Hume’un karşısına konacak kadar değil. 21. Yüzyıl da bir takım entelektüel sığ tartışmalarla açıldı. Kendimize dönersek Litera Yayınlarının yapmaya çalıştığı şey, Türkçe konuşan milyonları, tefekkürle, ilimle, ciddi ve doğru bir yaklaşımla buluşturmak. Çünkü Farabi gibi yeni bir Türk filozofu yetiştiğinde meselelere Farabi gibi ciddi ve fikr-i takip ile baktığını, çalışkan azimli ve disiplinli olduğunu göreceğiz. Biz biraz bunları kaybettik. Ama geri kazanacağımızı düşünüyoruz, çabalıyoruz.
Sizce bir tür “Doğu Klasikleri” olarak sayılabilecek temel metinler hangileridir? Türkçede bunlar var mı? Yoksa çeviri faaliyetlerinde gördüğünüz eksikler nelerdir?
Ne kadar Batı Klasiği varsa o kadar da Doğu Klasiği vardır; neredeyse sayısızdır ve insan nereden başlayacağını bilemez. Mevlana’nın hem Mesnevi’sini hem Divan- Kebir’ini düşünün. Muhyiddin Arabi’nin Fususu’l Hikem ve Fütuhâtu’l Mekkiye’sini, Firdevsi’nin Şahname’sini, Fuzuli’nin Leyla ve Mecnun’unu. Mahmud Şebüsteri’nin Gülşen-i Raz’ını. Bunlar Türkçede var fakat şiir tercümelerimiz çok yetersiz. Ya mütercim acziyetini itiraf eder gibi nazmı, nesir olarak çevirmiş veyahut nazım olarak fakat asla “şiir” denemeyecek şekilde çevirmiş. Bu türden çevirilerle bu büyük eserlerle tanışamayız. Bu yüzden öncelikle henüz çevirisi yapılmamış olanların tercümelerine eğilsek de daha önce çevirisi yapılmış olanların arasından yetersiz gördüklerimizi de yeniden tercüme planlarımız arasına alıyoruz.
Günümüz İslam dünyası düşünce üretiyor mu? Yayınevi olarak çağdaşlara yer verecek misiniz?
Üretmiyor demek, şu kadar âlime, felsefeciye haksızlık olur. Fakat üretiyor desek “kim, neyi üretiyor?” sorusuna cevap vermeniz gerekir. Lafı eğip bükmeden konuşmak lazım. Adına İslam dünyası denilen dünya bu ismin altında ezilmeye devam etmekte. Biz yayınevi olarak çağdaş eserlere de yer vereceğiz ama çok daha önemli bir amacımız var; yeni ve büyük isimlerin ilk büyük eserlerini yayınlamak ve ilim dünyasına sunmak.
