“Bu iyi bir niyetin kitabıdır, okuyucu. Ben burada ailemden ve özel dostlarımdan başka kimseye hizmet etmek istemediğimi baştan söyleyeyim. Ne sana hizmet etmeyi düşündüm, ne de ün kazanmayı. Benim gücüm böyle bir amaca yetecek kadar değil. Ben bunu yakınlarıma ve dostlarıma yakınlık, kolaylık olsun diye yazdım. Beni yitirdikleri zaman, burada benim yaşamımdan ve kimi özelliklerimden kimi özellikler bulabilsinler. Eğer kendimi insanlara beğendirmeye çalışsaydım, daha iyi süslenir ve kendimi daha bir incelikle tanıtırdım. Beni burada yapay ve süslü halimle değil, sade ve sıradan halimle görsünler. Çünkü beni anlatan yine benim…” Bu satırları Mart 1580’de dünya edebiyatında denemeyi ilk ortaya koyan Montaigne kaleme alır. 1571’de yazmaya başlayan Montaigne, 1580’de ilk iki kitabını yayımlatmıştır. Bu kitaplarındaki denemelere hemen her baskıda ekleme çıkarma yapmıştır. Yaşadığı dönemde kitaplarının çok sattığını gören az sayıdaki ‘klasik’ yazardan biridir Montaigne. Yazarak, düşüncenin özgürleşeceğine inanır. Aslında Montaigne için bir denemeci yerine düşünce adamı demek daha uygundur. Felsefe ve Eski Yunan kültürüyle çok ilgilenmiş, yazıları, hayata bakışı ve yaşama biçimi de bu doğrultuda yön bulmuştur…
İlk kez 1940 yılında Sabahattin Eyüboğlu, Montaigne’in denemelerinden yaptığı seçmeleri dilimize kazandırır. 1940’tan sonra Montaigne’i bir biçimde yayımlayan hemen herkes Eyüboğlu’nun bu çevirisinden büyük ölçüde faydalanır(!).
Denemenin, edebiyatın diğer türlerinden farkı nedir? Edebiyatın türleri 1839 Tanzimat Fermanı’nın başlattığı Batılılaşma hareketleriyle beraber bize gelmiştir. Kendiyle ve karşısındakiyle bir tür teklifsiz anlatım biçimi içinde konuşma da diyebiliriz deneme için… Denemeyle çokça karıştırılan makaleden onu ayıran en temel özellik; denemenin bilgi vermek, bir şey ispat etmek gibi temel bir derdinin olmaması, yer yer duygusal düşüncelerin etrafında, içinde ya da dışında şekillenmesidir. Denemedeki bu sınırsızlık, duygululuk haliyle yazılan her şeyin deneme adıyla yayımlanmasına, o çukura atılmasına götürmüştür yazıyı, yazarı ve yayımlayanı...
16. yy’da Montaigne, yazdıklarını “deneme” olarak tanımlar ve bu türe bir ad verir. O günden bugüne deneme, en azından bizde; okur tarafından edebiyatın diğer türlerine göre titizlikle takip edilen, okumalara alınan ve yakın ilişki kurulan bir tür ol(a)mamıştır. Aslında felsefe, plastik sanatlar, eleştiri, roman, şiir, öykü... üzerine yazı yazan farklı disiplinlere ait yazar-eleştirmenlerin kendi alanına ait düşüncelerini, denemenin şemsiyesi altında, o üslup ve dil dizgesiyle anlatması bu türün yaygınlaşması, nitelikli okur çemberinin içinde denemenin avlusunu genişletmesi, okunur olması adına önemli...
Bu girizgâh, denemenin hakkını vererek yapanlar var demek içindi biraz da. Türk edebiyatında deneme türünde başarılı ürünler veren ve bu türü sevdiren, okur kazandıran şair-yazar-eleştirmenler çok olmamakla birlikte, ilk akla gelenler Nurullah Ataç, Sabahattin Eyüboğlu, Suut Kemal Yetkin, Salah Birsel, Cemil Meriç, Cemal Süreya, Ataol Behramoğlu, Enis Batur, Uğur Kökden, Güven Turan, Ferit Edgü, Feridun Andaç, Adnan Binyazar, Yusuf Çotuksöken, Feyza Hepçilingirler, Sunay Akın, Mehmet Ergüven… Ve Haydar Ergülen.
Şair Haydar Ergülen, denemeci olarak anılacak kadar deneme sahasında kitaba ve özgün verime imzasını attı. Ve onun bu türdeki kitaplarını okuyunca şöyle bir kanaate varıyorsunuz: Şiir sadece şiir değildir. Bu şu demek; şiirin dışındaki türlerde öyle verimler ortaya koyuyor ki şair, onların şiir olmadığını söyleyemez oluyoruz. Yani yazdığı her denemede aslında yine bize bir şiir yazıyor Ergülen. Tıpkı başka disiplinlerde yaptığı işlerle bize şiirin malzemesinin salt kelimeler olmadığını yeniden düşündürerek ve şaşkınlık duygusunu en derinden yaşatarak ortaya koyan, iyi ve büyük sanatçılar gibi.
Haydar Ergülen’in Vefa Bazen Unutmaktır adlı kitabının geçtiğimiz günlerde Kırmızı Kedi Yayınevi tarafından yayımlanması tüm bunları bana yeniden düşündürttü. Şairin kitabını okurken Radikal gazetesinin her çarşamba günü manşet ve haberlerine bakmamın ardından kültür sayfasında sağ sütunda 10 yılı aşkın süre yazdığı o şahane denemelerini nasıl bir heyecanla beklediğimi(zi) hatırladım. Bazı günler, bazı yazarlar ve bazı gazeteler demekti. Çarşamba günü de Haydar Ergülen idi ve Radikal okunurdu. Şimdi bu kitapta yer alan 96 denemeyi tarayınca, neredeyse hemen her birini nerede ve nasıl okuduğumu, nasıl bir zamanın içinde olduğumu düşündüm. Şiirle kurduğum o tutkulu ilişkiyi, her salı Yazı Kitabevi’nde oturup okumalar yaptığımız akşamları, Üç Nokta’nın kurulma aşamasını, sabahlara kadar okuduğum şiirleri, Turgut Uyar’la dolu geceleri... Ve içinde şiir olan hemen her sözcüğün anlamını, kanını içercesine içime çektiğimi hatırladım durdum. Yazılarla sarı solgun günlere doğru havalandım, bu efkârın rüzgârıyla eski kalbin ağrısına uzandım. Sonra okumaya başladım.
Bir vefa brövesi
Ergülen şiirinin bir kolu ‘güzel gerçeklik’teyse diğer kolu ironidedir. Tıpkı bu kitabın adında olduğu gibi: Vefa Bazen Unutmaktır. Salih Ecer ve Seyhan Erözçelik’e ithaf edilen ve Salih’in Çakısı adlı şiirle bir vefa brövesi gibi açılan bu tekrar tekrar okunacak denemeler kitabında Ergülen’in düşsel ve düşünsel dünyasındaki karşılıkları bulabiliriz. Bir şiiri okuyunca nasıl ki onu yazanın şairini anlıyorsak aynı şeyi Ergülen’in denemelerinde de görürüz. “Bu yazı Haydar’ındır” deriz. Çünkü şiir gibidir, şiirdir ve bir üslubu, çarpıcılığı, keyfi, yoğunluğu, lirizmi içinde taşır. Bunu taşıyan az sayıda denemeyi okuyoruz bugün ve dün. Konuşurken kendini dinlettiren, yazdıklarını yeniden okutturan şairlerden Haydar Ergülen. Ki denemeyi Türk edebiyatında okura sevdiren ve sevdirecek olan isimlerden biri, buna inanıyorum. Ergülen’in denemelerini okudukça daha önce söylediğim ve şimdi yazmakta da bir beis görmediğim Marco Polo’nun şu sözü aklıma geliyor: “Hangi şehirde olursam olayım, anlattığım bütün şehirler Venedik’tir...” Yani nerede, ne yazarsa yazsın Ergülen bizi mutlaka en az birkaç kez Eskişehir’e götürüyor. Eskişehir’e ait güzellikleri taşıyan denemelerin, bizi ‘es es’li yapmasa da, Eskişehir’i ve insanını sevdireceğine inanıyorum... İçinden şiir geçen bu denemelerde; ölüm ve şiddet karşısında sesini yükselten, başka dünyaların mümkünlüğünü arayan, seyirci kalmayalım diyen, acil demokrasi isteyen, sosyalizmin insan ruhuna iyi geleceğini söyleyen, toplumsal olaylar karşısında susmayan, vicdan sahibi olan, ilk gözaltılı, Kerbelalı Kel Hasan’ın oğlu, ilk daktilolu günlerine bakan kırmızı ‘sakallı bir asker kadar şaşırtıcı’ bir mahcup Haydar Ergülen var.
Haydar Ergülen şiiri başta da söylediğim üzere, ne gerçekçi ne üstgerçekçi hep ama hep ‘güzel gerçekçi’. Şiirlerinde acı, üzüntü, ölüm, ıstırap, ıssızlık, yalnızlık, kaygı, hüzün, melankoli, üzgün kedilerle dolu vakitler olsa ve bunlar bizi sarsak bir kedere çekse de biten hemen her şiir bizi bir iyiliğe, hoşgörüye, sevgiye, hayata çağıran ‘güzel gerçekçilik’dir. İşte o şiirlerin güzel gerçekliğini buradaki ‘dosttan bir elma geldi ne güzel elma’ tadındaki denemelerde de benzer biçimde görüyoruz. Tüm denemelerde özellikle bu kitapta; üzüntü, savaş, ıstırap, ötekini anlamak, acıya kucak açmak, yardım etme isteği, karanlık yerlerimiz, kırılan insanlar, yanan canlar, yakılan hayatlar... var ama denemeler bitince tüm bu katran hale karşı bir mavi abinin iyimserliği, güzel aşısı bizi umuda gülümsetmeye yöneltiyor acımasız dünyaya karşı.
Türk edebiyatında deneme türünde başarılı ürünler veren sayılı şairlerden biridir Ergülen. Yine söylüyorum; Haydar olan Ergülen’i, şair olan Haydar’ı, abi olan Haydari’yi sevmemin sebebi; şiirleri kadar Haziran Tekrar, Üvey Sokak, Düzyazı: 100 Yazı ve Vefa Bazen Unutmaktır. Bu yüzden seni şimdi burada unutuyorum Haydar Emmi: “Vefalı olmak, unutmamak değildir. Nedense hep karıştırırız, belki de unutmaya eğilimli olduğumuzdan, her şeyi unuttuğumuzdan, unuttuğumuzdandır bu yanılgı. Oysa bazen tam tersine, vefamızı göstermek, vefalı olduğumuzu anlamak için unutmak, unutmak, unutmak gerekir. Unutmak her zaman alçaklık değildir, çünkü bazen de bağışlamaktır...”
