Fantazya hem edebiyatta hem de sanatın neredeyse tüm dallarında sınırsızca genişleyen ve diğer türleri etkilediği gibi kitlesi de durmadan büyüyen güçlü bir tür. Fantazyanın çekici metaforlarını aslında tüm dallardan sanatçılar (Wagner’den Goya’ya, Shakespeare’den Gogol’e, Fırdevsi’den Miyazaki’ye kadar) öteden beri kullanıyor. Ama tüm bunlara rağmen dünyanın her yerinde bu önemli tür, uzun zamandır bolca önyargıyla karşılanıyor.
Oysa edebiyatın (hem tarihsel olarak hem de bir kurmaca parçasının ancak hayal ederek var olduğunu düşünürsek) en başında düşlem olduğunu iddia etmek çok da yanlış olmayacaktır. Dünyanın elimize geçen en eski yazılı edebiyat parçası, günümüzün bakış açısıyla tam anlamıyla bir fantazya eseri olan Gılgamış Destanı’dır.
Önce Eskiçağ’ın tiyatro eserleri ve Latin romanları sonra Ortaçağ romansları, nihayet Rönesans ve aydınlanma çağında modern romanın doğuşuna kadar Avrupa’da mitolojiye ve hayal gücüne dayalı eserler hep ana damarın tam ortasında olmuştur. Gotik’ten ilk bilimkurgulara, Rönesans’ın ütopyalarından Tolkien öncesi fantazyaya kadar koca bir külliyat bugünkü fantazyanın köklerinde yaşar. Tabii aynı şey Doğu’nun kültürleri için de geçerlidir. Fantazya ve bilimkurguyla (tabii çizgi romanı da unutmamak gerek) ilişkisi en iyi bilinen Japonya, aynı zamanda gelişmiş dünyanın da en önemli kültürlerinden biridir.
MİLAT; 2000’LERİN BAŞI
Tıpkı dünyanın geri kalanı gibi köklerinde bolca olmasına rağmen Türkiye’de modern edebiyatın yöntemleri içindeki fantazyanın yerleşmesi uzun bir zaman almış ve aşağı yukarı 90’ların sonunda, 2000’lerin başında gerçekleşmiştir.
Nicelik olarak az da olsa hayal gücüne dayalı edebiyat eserleri daha erken bir dönemde verilmeye başlanmıştır. Filibeli Ahmed Hilmi Efendi’nin sufist ve mistik temalı olsa da ‘Amak-ı Hayal’i ve asıl olarak da, hatta belki gerçek anlamda Giritli Ali Aziz Efendi’nin ‘Muhayyelat’ını saymak gerekir. Ama yine de hayalleri yaratıcı bir biçimde sanatın içine katmak için, hatta eski kültürlerin mitolojilerinden esinlenecek bir zihniyete ulaşabilmek için seküler bir bakış açısının gerektiği de ortadaydı.
FANTASTİĞE MESAFE
Modern Türkçe’nin klasik edebiyatıysa ilk ortaya çıktığında ağır bir şekilde toplumcu olma sorumluluğu altındaydı.
Tıpkı dünyada olduğu gibi ülkemizde de anaakım, fantastik edebiyata temkinli yaklaştı. Ama buna rağmen kalemlerin elinden ara sıra ciddi anlamda hayal gücüne başvuran eserler görmekteyiz. Refik Halit Karay’ın ‘2000 Yılın Sevgilisi’ tam bir fantastik roman olmakla birlikte Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın da pek çok romanında hayal gücünün sınırsız olanaklarının kullanılmasına dair denemeler mevcuttur.
Ülkemizde 60’lı yıllar çizgi romanın ve sinemanın yaygınlaştığı bir dönem olmuştur. Batı’nın, özellikle de Amerika’nın ülkemize yaptığı hayal gücü çıkartması hem sinemada hem de çizgi romanda yerli karşılıklarını da bulurken, edebiyatta yine pek az örnek bulunmaktaydı. Belki içinde mesela Kozanoğlu’nun bulunduğu eski kahramanlık destanlarına öykünen ve yoğun milliyetçi temalara sahip bir roman geleneği başlamıştır ve bu gelenek Karaoğlan gibi çizgi roman kahramanlarına ilham vermiştir.
BİLİMKURGUDAN ÇIKAN KIVILCIM
Yayınevlerinin bu türlere asıl ilgisi kardeş tür olan bilimkurguyla olmuştur. 1970’li yılların başlarında artık dünyanın Asimov, Clarke ve Philip K. Dick gibi önde gelen bilimkurgucuları dilimize çevrilmişti. Bu türe Okat ve Çağlayan gibi belirli yayınevleri tarafından öncülük edilmiştir.
Bu dönemde yetişmiş Zühtü Bayar ve Müfit Özdeş gibi bazı yazarlar da bilimkurgu edebiyatımızın öncüleri oldular. Yine bu dönemde yetişen editör ve çevirmenler 90’larda fantastik kurgu eserlerinin dilimize kazandırılmasına öncülük edeceklerdir.
Fantastik kurgunun gerçek anlamda ülkemizde tanınması için 1980’lerde ve erken 1990’larda çizgi romanların gördüğü rağbet ve sinemadaki hayal gücü etkili olmuştur diyebiliriz.
Metis Yayınları Bülent Somay’ın editörlüğünde 1994 yılında Ursula K. Le Guin’in ‘Yerdeniz Büyücüsü’nü ve 1997’de Tolkien’in ‘Yüzüklerin Efendisi’ni özenli çevirilerle yayınlayarak, aslında ülkemizde yerli fantastik kurgunun başlangıcına büyük katkıda bulunmuştur.
Fakat bundan önce de ülkemizde anaakımın içinde fantastik yönelimler mevcuttu. Nazlı Eray, Orhan Duru uzun süredir metinlerinde hayal gücünü yoğun biçimde kullanan ve anaakımın içinden gelen yazarlardı. Cemil Kavukçu’nun da öykülerinde hayal gücünün yaratıcı kullanımlarına sık sık rastlanırdı.
KEMAL, MUNGAN, ANAR...
Bülent Somay, ülkemizde Yüzüklerin Efendisi’nin başlattığı dönemin belki de ilk edebiyat panellerinin birinde Yaşar Kemal ve Murathan Mungan’ın metinlerinin de pekala fantastik olduğunu söylemiştir. Ömer Türkeş ise Türkiye’de Fantastik Edebiyat’ın kurulmasının onurunun genç nesle ait olduğunu söylemiştir.
Bunun yanında Sadık Yemni, Sezgin Kaymaz, İhsan Oktay Anar ve Altay Öktem gibi yazarların bu türün erken temsilcileri arasında olduğunu da söylemek gerek. Bu yazarlar birbirlerinden çok farklı tarzlara sahip olmalarına ve okur kitlelerinin de ayrı olmasına rağmen çizgi romanlar, fantazya ve bilimkurgunun sinemadaki örnekleri ve yabancı yazarların ilhamıyla yetişmiş bir nesle bu türde yazma cesareti vermiştir.
Özellikle İhsan Oktay Anar’ın 1995’te yayımlanan ‘Puslu Kıtalar Atlası’ romanı, Altay Öktem’in erken öykülerinin toplandığı ‘Aslında Saçları Siyahtı’ ve sonrasında ‘Tanrı Acıkınca’ romanı, Sadık Yemni’nin ilk olarak Metis tarafından yine Bülent Somay editörlüğünde 1996 yılında yayımlanan ‘Muska’ romanı, türün Türkçe örneklerinin ilk eserleri arasında sayılabilir.
GENÇLERİN DÖNEMİ
Ama Ömer Türkeş’in sözünü ettiği; fanzinlerle, çizgi romanlarla, bilimkurguyla büyüyen ‘genç nesil’ 1997 yılında yine bu alandaki çevirileriyle tanınan Dost Körpe’nin ‘Günah Yiyen’ isimli öykü kitabı, 2000 yılında Doğu Yücel’in Nostromo dergisinde ödül kazanan öykülerinin de bulunduğu ‘Düşler Kabuslar ve Gelecek Masalları’ ve nihayet 2002 yılında, tam anlamıyla ilk kez kendi dünyasını yaratan bir fantastik kurgu eseri olarak düşünülen, Barış Müstecaplıoğlu’nun ‘Perg Efsaneleri’ dörtlemesiyle sahneye çıkmıştır.
Bu nesilden sayılmayacak ama tıpkı Altay Öktem ve Sadık Yemni gibi genç kuşağın ilgi alanlarına yakın duran başka yazarların da adını saymak gerekir. Çizgi roman – fanzin kültürünün de içinde olan ve 2000’lerde tür içinde birçok eser veren Aşkın Güngör, Hikmet Temel Akarsu ve Tanseli Polikar’ı sayabiliriz.
O yıllarda yoğun çizgi roman kültürü, Nostromo ve Atılgan gibi dergilerin, internet tabanlı edebiyat kulüplerin varlığı, gerek kitabevlerinin gerekse de internet oluşumlarının düzenlediği yarışmalar birçok yeni yazarın keşfedilmesine de olanak tanıdı. Mesela Levent Şenyürek bu yazarlar arasındadır. Şenyürek önce çeşitli seçkilerde öyküleri yayınlanan sonra da 2007 yılında yayımlanan ilk kitabı ‘Çıldırtan Kitap’ın İngilizce’ye çevrilip ABD’de satılmasıyla isminden söz ettirmiş bir yazardır.
EPİK FANTAZYA
Doğu Yücel’in sinemaya ‘Okul’ adıyla uyarlanan ‘Hayalet Kitap’ romanı 2002 yılında ve uzun bir aradan sonra yazarın adında sıkça söz ettiren ‘Varolmayanlar’ romanı da 2011 yılında yayımlanmıştır. Ülkemizde henüz bu türlerin tam anlamıyla bir alt tasnifi yapılmasa da, Barış Müstecaplıoğlu’nun birçok dile çevrilen ‘Perg Efsaneleri’ni ve ‘Şamanlar Diyarı’nı; kabaca Tolkien’i ya da popüler bir TV dizisi şu günlerde izlenmekte olan ‘Taht Oyunları’nın yazarı George R. R. Martin’i içeren bir sınıfa sokabiliriz.
Tamamen farklı bir dünyada geçen, farklı kültürler, isimler ve canlı türleriyle dünyamıza ve insana dair metaforlarla arasına bir kavram katmanı daha koyan bu türe epik fantazya diyebiliriz. Bu türe dahil edebileceğimiz belli başlı diğer yazarlarımızın arasında Erbuğ Kaya (Giddar Efsaneleri), Hamit Çağlar Özdar (Kan Muskaları Serisi), Gülşah Elikbank (Günebakan Serisi), Özgür Özol (Ilgana), Orkun Uçar (Derzulya Serisi) ve Göktuğ Canbaba’yı (Ozanın Şarkısı, Tılsım-ı Kudret) sayabiliriz.
Fantazyanın oldukça güçlü bir diğer damarı da şehir fantazyasıdır. Neil Gaiman’ın çoğu romanı gibi temalarını ve evrenini kurduğu alanı kentli (ya da kentli olmasa da modern) yerel kültürünü, mitoloji ya da benzeri hayal gücü unsurlarını işleyerek oluşturan eserlerdir. Doğu Yücel’in ‘Varolmayanlar’ romanı dilimizdeki bu türün en belirgin örneğidir. Levent Şenyürek’in ve Sadık Yemni’nin de pek çok romanını bu türe dahil edebiliriz.
KORKUNUN AYAK SESLERİ
Saygın Ersin’in ‘Yedi Kartal Efsanesi’ serisi, Çağan Dikenelli’nin ‘Upirlerin Fısıltısı’ gibi yine şehir fantazyasıyla ortak özellikler taşıyan ama korku kültüründen ve yerel kültürlerden aldıkları temalarla özel bir yerde duran romanların da -özellikle İhsan Oktay Anar romanlarının etkisiyle- sayıları artmaya başlıyor.
Korku ve çeşitli fantastik türlerinin ortak alanında da dolaşan pek çok yazarımız vardır. Onat Bahadır ve Hakan Bıçakçı eserlerinde sıklıkla hayal gücünü sınırsızca kullanan ve insan psikolojisinin karanlık yanlarına eğilen yazarlardandır. Tür son yıllarda git gide hem nitelik hem de nicelik anlamda genişlemiştir: Gülayşe Koçak’ın ‘Siyah Koku’, Oylum Yılmaz’ın ‘Cadı’, Aslı Tohumcu’nun ‘Bolbadim Günlükleri’ gibi gençlik kitaplarının yanı sıra birçok kitabında zaten biraz biraz olan ama ‘Şeytan Geçti’ kitabında açık şekilde gördüğümüz fantazya öğeleri dikkat çekmektedir.
Fantastik Edebiyat’ın ülkemizdeki yükselişi başka türlerden anaakım yazarlarını da etkilemiştir; örneğin Perihan Mağden’in 2001 yılında yayımlanan ‘Haberci Çocuk Cinayetleri’ni, İnci Aral’ın ‘Ruhumu Öpmeyi Unuttun’unu, Levent Mete’nin ‘Büyücüler’ini, İzzet Yasar’ın ‘Özel Sektör İmamı’nı, Latife Tekin’in ‘Muinar’ını, Gürsel Korat’ın tam anlamıyla bir fantastik kurgu romanı olan ‘Rüya Körü’nü ve nihayet yine tam bir epik fantazya eseri olan Murathan Mungan’ın ‘Şair’in Romanı’nı saymak gerekir.
Ülkemizde bu sene verilmeye başlanan Giovanni Scognamillo Ödülleri’ni de düşünürsek türün daha da gelişeceğini, farklı mecralara açılmaya başlayacağını söyleyebiliriz. Hem yabancı örneklerin özenli çevrileri hem de dilimizde verilen örneklerin doğru değerlendirilmesi bakımından bu gelişimin daha sağlıklı olması; biraz da yayınevlerinin ve fantastik kurmacaların aleminden gelmemiş anaakım editörlerinin, hayal gücüne artık daha önyargısız bakmasına bağlı.
