Adnan ÖZER
adnanozer@aksam.com.tr
Kadim Çin’de Qing Hanedanı döneminde (1644-1912) İmparator Quianlang zamanında, feodal sisteminin sonlarına doğru Kayanın Anlattığı adıyla bir anlatı Pekin çarşısında fasikül fasikül satılmaktadır. Aristokrat bir ailenin yoksulluğa düşmesi konusu içinde üç kişi etrafında dönen trajik bir aşk öyküsü işlenmektedir bu anlatıda. Anlatının genç yazarı Cao Xueqin’in o ailenin bir mensubu olduğu sonradan anlaşılacaktır... Cao Xueqin 1763 yılında, daha 40 yaşındayken vefat ettiğinde 80 fasiküle imza atabilmişti. Türkçe okunuşa uygun Latin harflerine “Şitu ji” olarak geçirebileceğimiz eser, dönemin kentli okuryazarları arasında öylesine sevilmişti ki sonradan Goa E adlı bir kalem ehli onu tamamladı ve büyük aşk hikâyesi 1791 yılında 120 fasikül/bölüm olarak yayınlandı. Sonradan yazılan 40 bölüme ek olarak eserin adı da değiştirilmiş, “Kızıl Köşkün Rüyası” oluvermişti.
Çin edebiyatı araştırmacısı Monica Ching Hernandez de Çin’e ilk gittiğinde karşısına bu eser çıkacaktır. Çin asıllı Meksikalı Çing, Pekin’deki bir kitapçıda görevlilere gençlik edebiyatı kategorisine uygun klasik bir Çin romanı sorar. Raftan indirilip kendisine sunulan kitap Cao Xueqin’in Kızıl Köşkün Rüyası olur.
Klasik Döneme Niçin İnemeyiz?
Klasik Çin edebiyatını modern edebiyata taşıyan dört büyük eserin belki de en önemlisi olan Kızıl Köşkün Rüyası (Latin harflerle “Hung Lou Meng”) adlı romanın hikâyesi bize bir fikir vermekle birlikte bu edebiyat hiç de kolay anlaşılır değildir. Aynı zorluk Batı için de geçerli olduğu halde, bizim için daha katmerlidir. Çünkü biz bir de, Çin edebiyatının uzaklığını kendi “mesabe” ve “mesafe”mizden değil, Batı’dan/ Batı’ya göre tespit etmişiz. Ve neredeyse sadece tespit etmekle kalmış durmuşuz. Oysa Batı’dan farklı olarak eski Türk kaynaklarından yararlanabilirdik. Türk yazınının daha ilk örneklerinin ilk cümlesinde “Çin” geçer. Orhun Yazıtları’nda, Bilge Tonyukuk Anıtı şu cümleyle başlıyor: “Ben Bilge Tonyukuk, Çin’de doğdum.” Hal böyleyken Çin edebiyatından Türkçeye yapılan çeviriler neredeyse yok denecek düzeydedir. Var olanların da hiçbiri doğrudan yapılan çevirilerle dilimize kazandırılmamış. Kızıl Köşkün Rüyası gibi modern Çin romanının öncülleri sayılan seçkin örnekleri ise Batı dilleri üzerinden bile bu şansı bulamamış. Oysa bu eserle birlikte diğer üç anlatı, yani Üç Kralın Romansı (Luo Guanzhong. Yay. 1330), Sudavn Kıyıya (Şi Nai’an ve Luo Guanzhong. Yay. 1573), Batıya Seyahat (Wu Chen’en’e atfedilen. Yay. 1590) çevrilmiş olsaydı biz kendine özgü tarihsel koşullarda doğan Çin romanı üzerinde “giriş” cümlesine sahip olacaktık.
Şimdi böyle bir imkâna sahip olmadığımıza göre, Batı’dan, o da enformatik bilgilerle ilerlemek zorundayız. Bu da Çin edebiyatının klasik dönemine inemeyeceğimiz anlamına geliyor. Ve tabii Batı tarafından yapılan değerlendirmelerdeki “Çin edebiyatı hem eski bir edebiyattır hem de yeni” klişesi karşısında elimizden bir şey gelmiyor.
Bu satırların yazarı olarak ben kendi payıma bu yargıyı anlamaya çalıştım. Şöyle ki: 1990’lı yılların ortalarında Xu Lun’un bir eseri (Eski Çin Hikâyelerinin Yeniden Anlatılması başlığıyla) İspanya’da yayınlanmıştı. İspanyollar daha önce başta Konfüçyüs olmak üzere birtakım Çin bilgelerinin kitaplarını yayımlamışlardı. Li Po (diğer adıyla Li Bai) gibi Çin klasik dönem şairlerini de çevirmişlerdi. İspanyol tiyatrosunun kurucularından, büyük şair Calderon de la Barca’nın (1600-1681) İspanya’da dillere pelesenk olmuş, hatta İspanyol edebiyatının mottolarından biri olarak görülen “La vida es sueno”, yani “Hayat rüyadır” diye aynı adı taşıyan şiirinden geçen bir veciz ifadesi vardır. Li Po’nun Mondadori Yayınları’ndan çıkan çevirisinde “Hayat uzun bir rüyadır” dizesine rastlamak şaşırtıcıydı. Bu kitapların daha çok -Mevlana Celaleddin-i Rumi’den yapılan çevirilerde olduğu gibi- bir “orient” merakı, bir esoterik okuma ilgisi adına yayınlandığı da bir gerçek... Xu Lun’a gelecek olursak; yazar, modern Çin edebiyatının “babası” olarak lanse ediliyordu. Bir de benzetme: “Çin’in Borges’i”.
Zhou Zhangshou adıyla 1881 yılında Shaoixing’de doğan (Ölm. 1936), yazar ismi olarak Zhon Shuren ve Lu Sin adlarını da kullanan Xu Lun, birçok Batı kaynağında, başlangıç tarihi için XX. yüzyılın başları verilen modern Çin edebiyatının öncü ve kurucu yazarı olarak geçmektedir. O, düşüncede Çin ulusçuluğu akımı olan “4 Mayıs” döneminin de başta gelen yazarıdır. Xu Lun Çin edebiyatına dışardan bakanlar için bir “tutamaç” işlevi görmektedir. Çünkü o, edebiyatta “dönüşüm” döneminin en güçlü kalemidir. Şairliği, öykücülüğü, denemeciliği ve romancılığıyla klasik dönem ile modern dönem arasında bir köprüdür. Bu “tutamaç”, tarihsel izlekte bir Çin edebiyatı serisi yapmak isteyen Batılı yayıncılar için de bir başlangıç noktasıdır. Monica Ching de, Mo Yan’ın Nobel Edebiyat Ödülü’nü almasının ardından yazdığı bir yazıda bunu teyit edercesine ‘Çin edebiyatını okumaya Mo Yan vesile edilerek başlanabilir, ama Xu Lun’dan başlanabilir’ demiştir.
Xu Lun’un ismi Gao Xingjian 2000 yılında, ilk Çinli yazar olarak Nobel Edebiyat Ödülü’nü aldığında da gündeme gelmişti. Lakin Xu Lun’un Batılı araştırmacılar ve yayıncılar için başlangıç noktası olması, onların Çin edebiyatı için -daha önceden- yaptıkları modern (dönem) değerlemelerinin bir sonucudur. Değerleme ölçütleri (kriter) aslında “Çağdaş Çin edebiyatı” konteksini koymak içindi.
Ebedi Kız Kardeşlerin Dili
Araştırmacısıyla, yayıncısıyla dışarıdan bakanlar için Çin edebiyatı “çağdaş” ya da “modern” konteksler dışında zor anlaşılır. Dışarıdan bakanlar için diğer pek çok edebiyata kıyasla, klasik Çin edebiyatı ile çağdaş Çin edebiyatı arasında içinden çıkılması hiç de kolay olmayan değişim ve dönüşümler vardır. Bunlar, dönem ve tarz farklarının da ötesinde, sırları geniş ve katman katman Çin kültürünün içinde saklı değişim ve dönüşümlerdir. Katmanlar denilince, hanedanlar ve lehçeler akla gelir ilkin. Her hanedanlığın ayrı bir edebiyatı olduğu gibi her lehçede ayrı bir edebiyat gelişmiştir. Üstelik bir kast sistemi gibi kapalı edebiyatlardır bunlar. Bu “kapalılık” kimi örneklerde fantastik boyutlardadır. (Çin’de sadece kadınların konuştuğu “Nu Şu” adı verilen bir dil vardır sözgelimi. Araştırmacıların 1980 yılında ortaya çıkardıkları bu dil, Çin’in güneyindeki Hunan Eyaleti’ne bağlı Jiangyong ilçesinde dağlık bir yerleşim alanında oluşmuş. Nu Şu, yüzyıllar boyunca bir kadın cemaatinin konuşup yazdığı ve sadece o cemaatin üyelerine öğretilen bir dil. Araştırmacılar, “ebedi kız kardeşlerin dili” olarak da tanımlıyorlar. “Ebedi kız kardeşler” Nu Şu’yu sadece kâğıtlara yazmazlar, yelpazelere, mendillere, giysilere, kuşaklarına hatta yorgan örtülerine işlerlermiş. Kızlardan birisi evlendiğinde, diğerleri onun için Nu Şu dilinde şiirler yazar, dualar eder ve öğütlerde bulunurmuş. Araştırmacılar keşfettiklerinde, bu dili bilen yaşlı kadınların sayısının bir elin parmaklarını geçmediği de bildirildi. İşte o “Nu Şu” dilinde yapılan edebiyat bugün Çin’in güney taraflarındaki Guangxi Zhuang Otonom Bölgesi resmi arşivlerinde sergilenmekte. 2003 yılında Nu Şu Köyü kuruluyor. Filologlar bir Nu Şu sözlüğü de hazırlıyorlar. Çinliler sonunda bu dili öğretmek üzere bir de okul açıyorlar.)
Çin halen klasik romanlarını anlamak için üniversitelerin bünyesinde enstitüler kurmakta. Öyle ki tek bir romanı incelemek ve araştırmak üzere enstitütü kurulmuş. (Kızıl Köşkün Rüyası için de böyle bir enstitütü var.) Çinliler kendi dillerinde yazılmış olduğu halde bu romanlarla ilgili böylesine çalışmalar yapıyorlarsa, onların dışarıdan anlaşılması, hele de çevirileri pek kolay olmasa gerek.
Saydığımız zorluklar Batı için “Çağdaş Çin edebiyatı” başlığının nasıl önemli bir tutamaç olduğunu açıklıyor.
Modern Dünyayla Tanışma
Çağdaş Çin edebiyatı deyince, yalnızca bugünkü Çin Halk Cumhuriyeti’nin sınırları içinde yapılan edebiyatı anlamamamız gerekiyor. Taiwan, Macao Adası’nı da kapsıyor bu edebiyatın coğrafyası. O kadarla da kalmıyor, dünyanın çeşitli yörelerine dağılmış 35 milyon Çinli gerçeğinden gelen güçlü bir diasporayı kapsıyor. Bu diaspora içinde kadim Çin dilinde yazanlar olduğu gibi, özellikle Amerika ve Avrupa’da İngilizce yazanlar var. Hele Amerika; Amerikan İngilizcesinde bir “Çin edebiyat kantonu” gerçeğini tespit ediyoruz orada. Ama bir edebiyat dil ile kaim olduğundan, Çince dışındaki verimi Çin asıllı yazarlar tarafından meydana getirilen bir edebiyat olarak kabul etmemiz gerekecektir. Batı’da yapılan değerlendirmelerin çoğunda ise Çağdaş Çin edebiyatı, konteks olarak dil ve ülke dışında da kabul edilir.
Çin edebiyatınının modern dünyada tanınmaya başlaması XX. yüzyılın başlarında oldu. Batı’da enformasyon çağının başlamasıyla, ülkede yüzyılın ortalarına kadar süren devrimler, iç ve dış savaşlar dönemi dünyada bir “Çin ilgisi” oluşturdu. 1911 yılında Sun Yat Sen önderliğinde gerçekleşen, Manchu hanedanının yıkılmasıyla da sonuçlanan “Milli Çin Devrimi” bu ilgide önemli bir kilometre taşıdır. Sun Yat Sen önderliğindeki milliyetçi bir Çin Cumhuriyeti kurmak amaçlı bu politik akım aynı zamanda modernist bir hareketti. Çin’in neredeyse 3.500 yılı bulan dünyadan izole olmuşluk hali yavaş yavaş ortadan kalkıyordu. Çin’in 1917’de I. Dünya Savaşı’na girmesi küreselleşme dairesine de girmesi demekti. Savaşın hemen ardından bağımsızlıkçı aydın hareketi geldi. 1919’un 4 Mayıs gününde, aralarında Lu Xun’da bulunduğu yazarlar ve aydınlar yapılan anlaşmayı protesto etmek için Pekin’de toplandılar. Amaçları, yabancıların Çin’den el çekmeleri ve sömürgeci yabancılara tanınan imtiyazların kaldırılmasıydı. Böylece “4 Mayısçılar” ya da “bağımsızlıkçı yazarlar” adlarıyla anılan bir yazar hareketi doğdu. Tabii bir de edebiyat akımı.
Modern Çin edebiyatının başlangıcı için bu tarih verilebilir. Batı’da Modern Çin edebiyatını Maocu Sosyalist Çin Devrimi hareketi ile başlayan ve onun Kültür Devrimi programıyla da biten bir süreç olarak değerlendiren görüş güçlüdür. 1934’de Mao Ze Dung’un başlattığı 13 bin kilometrelik ünlü “Uzun Yürüyüş”, 1949’da Çin Halk Cumhuriyeti’nin ilanı ve 1966 yılında Çin Komünist Partisi’nce başlatılan Kültür Devrimi vardır bu süreçte. Komünist Çin’deki Kültür Devrimi programı 1976 yılında sonlandığında büyük bir aydın kıyımı olmuş ve modern Çin edebiyatı vandalist bir ayıklamaya uğramıştı.
Modern Çin edebiyatında önemli yazarları sıralamak gerekirse, başta Lu Xun olmak üzere, Guo Moruo, Mao Dun, Ye Shaojun, Lao She, Ba Jin, Shen Congwen, Ya Dafu isimlerini verebiliriz. Bu yazarlar kendi geleneklerinin modern yorumunun dışında, özellikle Rus edebiyatından (klasik ve sosyalist gerçekçi) ve Batı ve Rus masallarından beslenmiş ve etkilenmişlerdir. Çin’de 1920’lerdeki Andersen Masalları çeviri furyasını anımsatalım.
Mao’nun 9 Eylül 1976 tarihindeki ölümüyle Kültür Devrimi de sona ermiş oluyordu. Aynı yılın 6 Ekim günü “4’lü Çete” olarak adlandırılan, Çin yönetiminde ipleri eline geçirmiş grubun hâkimiyetine de son verildi. Ülkede aydınlara karşı korkunç baskılar uygulayan, başta Mao’nun karısı Jiang Qing, Wang Hongwen, Zhang Cungiao ve Yao Wenyuan’dan oluşan suç şebekesi tutuklandı. Böylece maoizmin de sonuna gelinmiş oluyordu. O tarihten 1980’lere kadar bir “ara edebiyat akımı” yaşanmıştır. Maoist dönemin acılarını anlatan konu ve temalarla yüklü bu akımın adı “Yaralar Edebiyatı” olarak edebiyat tarihine geçecektir.
Çinlilerin Ayak Sesleri
1980’li yıllar Çin edebiyatında gerçek bir patlamanın yaşandığı dönemdir. Çin Komünist Partisi yeni bir ekonomik modele geçmiştir. Devlet kapitalizmi uygulaması yayıncılık alanında büyük bir gelişime yol açmıştır. Çeşitli tür ve tarzlarda kalem oynatan pek çok yazar ortaya çıkmış ve Çin yayıncılığı, devlet kontrolünde de olsa, modern anlamda sektörleşmiştir.
Bu gelişmelerin ardındaki iki olayı özellikle anmamız gerekir. Birincisi; 1978 yılında Pekin Üniversitesi’nin duvarında çıkan Jintian adlı edebiyat dergisi. Duvar gazetesi ya da dergisi Çin’in geleneğinde vardır. İkincisi; lider Deng Xiaoping’in yazar Mao Dun ile birlikte düzenlediği 4. Çin Yazarlar ve Sanatçılar Kongresi. Jintian, özgür yaratıcılığın yansıdığı önemli bir mecra oldu. Edebiyat eleştirisiyle de birlikte pek çok yeni yazar yetiştirdi. Ne var ki 80’lerin edebiyat baharı çok sürmeyecekti. Çin Komünist Partisi’nde Maoist dönemin kültür anlayışı olan “yüz çiçek açsın” konseptine dönme eğilimleri başgösterdi. Kimi yazarların özgürce açıldığı yeni temalar tehlikeli bulunmaya başladı. Yazarlar otosansürü kabul etmeyince de koğuşturmalar ve mahkemeler birbirini izledi. Kimi yazarlar yurt dışına kaçarken kimileri de hapse girdiler. Aralarında Bei Dao ve Gao Xingjian’ın da bulunduğu bir sürgün yazarlar topluluğu oluştu. 1978 yılında başlatılan demokratik açılım yeni ekonomik modelle birlikte kendini aşmaya matuf bir çizgiye gelmişti.
1989 Tienanman Meydanı olayının ardındaki gelişmeler bunlar. Nisan ayının ortasında Pekin’deki Beida Üniversitesi kampüsünde başlayan öğrenci protestoları Tienanman Meydanı’nda direnişe dönüştü ve 4 Haziran günü bilinen kanlı olaylar gerçekleşti. Çin Halk Cumhuriyeti’nin resmi açıklamasına göre 200-300 ölü vardı. Bu sayı öğrenciler tarafından 2000-3000 arası olarak bildirilmişti.
“Tienanman” Çağdaş Çin edebiyatının son çeyrek yüzyılını etkilemiş, adeta bir akım oluşturmuştur. Çeşitli Batı ülkelerinde Tienanman’dan kurtulan, sonradan gönüllü olarak sürgünlüğü seçen genişçe bir yazar topluluğu 90’lı yılların bir gerçeğiydi. (Geçtiğimiz günlerde ülkemizde yayınlanan ekolojik roman tarzı Kurt Totemi’nin yazarı olan Jiang Rong’da bu olayları protesto ettiği için bir müddet hapis hayatı yaşamıştır.)
90’ların sonunda Çin’de şaşırtıcı bir gelişme oldu. Yayıncılık sektörü tekrar ve bu sefer tutulamaz bir şekilde büyüyordu. Sinema ve televizyon da buna katılınca yazarlara adeta gün doğmuş oldu. Devletin yardımları da cabası.
Mo Yan’ın 2012 yılı Nobel Edebiyat Ödülü’nün sahibi olmasında bu yıllardaki gelişmelerin payı olduğu akla düşecektir. Ancak onun eserlerinin daha 80’lerde Batı dillerine çevrilmeye başladığını bilmemizde yarar var.
Bügün Çin’de, özellikle roman alanında çok büyük bir üretim söz konusu. Yazarlar Batı’nın bestseller yazarları kadar kazanmaktalar. “Çinliler geliyor!” anonsu XX. yüzyılın son çeyreğinin büyük politik metaforlarından biriydi. Evet, bu sefer gerçekten geliyor Çinliler!
ÇİN RAFI
Ai Mi- Alıç Ağacının Altında
Crea Yayıncılık, 2013
The Tjong Khing- Pasta Bitti
Mephisto, 2013
Duan Lixin-Aya Uçan Çangı
Kaynak, 2013
Mo Yan-Kızıl Darı Tarlaları
Can Yayınları, 2013
Jiang Rong- Kurt Totemi
Doğan Kitap, 2013
Xiaolu Guo- Sessiz Çığlıklar
Callisto Kitap, 2013
Shen Shixi-Çakal ile Kurt
Doğan Egmont Yayıncılık, 2012
Wu Meizhen-Sıra Dışı Prenses
Doğan Egmont Yayıncılık, 2012
Ha Jin- Savaş Artığı
Ayrıntı Yayınları, 2011
Ha Jin- Bekleyiş Epsilon, 2011
Zhang Jie-Kelimeler Yetmez
Galata Yayıncılık, 2011
Ha Jin- Küçük Havuzdaki Büyük Balık Bilim &Gönül Evi Yayınları, 2010
Tash Aw-Armoni İpek Fabrikası
Say Yayınları, 2008
Li Cunxin-Mao’nun Son Dansçısı
İnkılâp Kitabevi, 2008
Su Tong-Pirinç Can Yayınları 2007,
Yang Erche Namu ve Christine Mathieu- Elveda Kızlar Ülkesi
Çitlembik Yayınevi, 2006
Anchee Min- Madam Mao Olmak Everest Yayınları, 2005
Su Tong-İp Cambazı İmparator
Truva Yayınları, 2005
Ha Jin- Çözülme-Epsilon, 2004
Dai Sijie-Yargıç Di-Doğan Kitap, 2004
Annie Wang-Lili Everest Yayınları, 2004
Gao Xingjian-Yalnız Bir Adamın Kitabı Doğan Kitap, 2003
Gao Xingjian-Ruh Dağı-Doğan Kitap, 2002
Lisa Huang Fleischman-Surlu Şehrin Rüyası Oğlak Yayıncılık, 2002
Dai Sijie- Balzac ve Çinli Kız
Doğan Kitap, 2000
P’u Sung-Ling-Konuk Kaplan
Dost Kitabevi Yayınları, 1998
Lu Sun-Silahlara Çağrı
Pencere Yayınları, 1998
Luo Kuangpin ve Yang Yiyen-
Kızıl Kayalar Kaynak Yayınları, 1998
Lu Sun-Çığlık Yalçın Yayınları, 1983
