1977 Diyarbakır, Ergani doğumlu Varol, 2005 yılına varıncaya yayımlanan üç şiir kitabıyla bunu pekiştirdi. Dicle Üniversitesi Eğitim Fakültesi mezunları arasına katılan şair daha sonra çeşitli dergi ve gazetelerde şiir, roman ve müzik üzerine eleştiri yazıları yazdı. 2001’de ilk romanı olan ‘Jar’ yayımlandı. Bu yıl yayımlanan ‘Haw’ adlı romanıyla artık bu dalda tartışılmaz bir yere sahip. Varol’la -daha fazla gecikmeden- söyleşi yapmamızın gereği açıktı.
Murat Caymaz
kitap.eki@aksam.com.tr
Bu yıl ‘Haw’ adlı kitabınızla hem Cevdet Kudret Edebiyat Ödülü’nü aldınız hem de Sabitfikir’in geniş bir eleştirmen ve yazar kadrosunun oylarıyla oluşturduğu 2014’ün En İyi 50 Romanı listesinde ilk sırayı kazandınız. Hem ödül hem de kitabınızın 2014’ün en iyi romanı seçilmesi hakkında ne düşünüyorsunuz?
Ödüller romanların biraz daha fazla ilgi görmesine, hakkında bir süre daha konuşulmasına yol açıyor, onun dışında çok fazla etkisi yok bana kalırsa. Ödül almak elbette sevindirici ama bütün bunlar yükümü daha fazla artırıyor ne yazık ki. Bir köşede sessiz sedasız bir şekilde kendi hikâyelerini anlatmak isteyen bir yazarım ve kelimelerden başka bir şey zihnime üşüşsün istemem açıkçası. Söyleşiler, sıralamalar, ödüller olsa olsa mahcubiyete yol açıyor bende. Öte yandan edebiyat tarihi bu türden parlak başlangıçlar yapmış ama sonrasında devamını getirememiş yazarlarla doludur. Bunun da bilincindeyim. Bu yüzden, benimle ilgili, hep bir ihtiyat payının olmasını tercih ederim açıkçası.
Edebiyata şiirle başlayan bir yazarsınız. Daha doğrusu biz sizi uzun yıllar bir şair olarak bildik. Fakat birdenbire iki roman yayımladınız. Tabii arada, toplu şiirleriniz Bakiye de yayımlandı. Toplu şiirlerinizin adı hayli imalı bana göre. Şiirden koptunuz mu bütünüyle?
Kopmadım şiirden, kendimi artık bir şair olarak tarif edemesem de hâlâ iyi bir şiir okuruyum. Ki iyi bir şiir okuru olmak şairlikten daha kıymetlidir bence. Romanlarımda, bir zamanlar şiirle ilişkili olmanın çok faydasını gördüğümü itiraf etmeliyim. Ama yedi sekiz yıldır şiir yazamıyorum. Bunu, şiiri bıraktım şeklinde düzeltmek de mümkün. Zaman zaman şair olarak anıldığımda bu ifadeyi “eski şair” olarak düzeltiyorum. Biliyorsunuz, otuz beşinden sonra da şiir yazana şair derler asıl! Hayatla, varoluşumla olan kimi meselelerim vardı ve bunu bir zamanlar şiirle gidermeye, anlamlandırmaya çalıştım. Romanda yaptığım şey farklı değil açıkçası. Sadece, bir tür yerini başka bir türe bıraktı.
Güncel, bir tuzaklar bütünüdür
Kürt sorunuyla ilgili son yıllarda çok sayıda roman yazıldı. Ancak, Haw’ı diğer romanlardan ayıran önemli bir husus var bana göre. Herhangi bir tarafı ihmal etmeden, haklı haksız diye ayırt etmeden, meseleyi sanki bir kamera yardımıyla gösterdiği, bütün bunları edebi bir yetkinlikle başardığı için kitabınız öne çıktı sanırım. Siz ne düşünüyorsunuz?
Kitabı iki yıl gibi kısa denebilecek bir sürede yazdım ama bir fikir olarak çok uzun yıllar düşünmem gerekti bu roman üzerinde. Anlatmak istediğim, anlatmam gereken bir hikâyeler toplamım vardı ama benim derdim sadece 90’lara dair bir hikâye anlatmak değil, bütün bu hikâyelerden edebi bir toplam da çıkarmaktı. Bu savaşta hangi cepheden olursa olsun, ölen her gencin hatırasını incitmeden, onların hikâyelerine helal getirmeden, belki de ölümlerini, karakol veya dağlarda neler yaşadıklarını unutturmamak gibi bir derdim de oldu hep. Bütün savaşanların ortak şikâyetidir: Savaşta kimin haklı ya da haksız olduğu bir zaman sonra anlaşılmaz. Bu yüzden yaşananların bir tarafı olmaktan ziyade, bir kenara çekilip bu meseleyi başka bir noktadan görme, gösterme yolunu tercih ettim. Çünkü güncel dediğimiz şey aynı zamanda bir tuzaklar bütünüdür. Gerçeği gerçek olarak değil de bazen gerçekdışı şeklinde anlatmanın çok daha etkili olacağını düşündüm.
Haw, hem bir savaş hem de bir aşk romanı aynı zamanda. Romanda adı belirtilmeyen ama Türkiye olduğunu sandığımız bir ülkenin 90’lı yıllarını Mikasa adlı köpeğin gözünden okuyoruz. Köpek kahramanı neden tercih ettiniz?
Kahramanın köpek olması bir tercihten ziyade bir tür zorunluluktan doğdu aslında. Kitabımı birkaç kez romanda anlattığım Kuzeyliler ve Güneylilerin ağzından yazmaya soyundum. Ama bir tür tamamlanmamışlık duygusuyla karşı karşıya kaldım. Savaşa dair kimi gerçekleri anlatmak istiyordum ama ortada benim de bir parçası olduğum eğilip bükülmüş bir gerçekler toplamı vardı. Bir de uzun yıllar romanda sözünü ettiğim pek çok olayın tam ortasında yaşadım. Ben de birtakım gerçekler biriktirdim bu ortamda. Gazeteciyken nice olayla karşı karşıya kaldım. Yaşananlarla ilgili iyi kötü bir fikir sahibi oldum. Fakat gerçekle hakikatin aynı şey olmadığını öğrenmem yıllar aldı. Bu yüzden, yaşanan savaşla doğrudan bir ilgisi olmayan, her şeyi olabildiğince düz ve sade bir şekilde anlatan, insanların hakikatlerinden ziyade kendi hakikatleriyle ilgili olan bir köpek kahramanda karar kıldım. Bir şansım da şu oldu belki de. Adına çözüm süreci denen süreç yeni başlamıştı Haw’ı yazarken. Tam da olaylar bir parça olsun durmuşken her şeyi daha net, daha serinkanlı görme imkânım oldu. Bazı hikâyeleri anlatmak için bir parça soğuması, üzerinden zaman geçmesi, hafızanın tazelenmesi gerekiyordu belki de. Öte yandan, savaştan kalan onca hikâyeyi âşık bir köpeğin sırtına yüklemek işimi kolaylaştırdı bir bakıma.
Aradığım bakışı bulduğumu hissettim
İlk romanınız Jar’da da bir köpek kahraman var.
İlk romanımda da geniş bir yer tutuyordu köpekler ve sanırım bundan sonra da romanlarıma konuk olmaya devam edecekler. Köpekler, yıllarca öğretmenlik yaptığım dağ köylerinde epey dostluk ettiler bana. Hemen her köyde yıkık dökük öğretmen lojmanını mesken tutan bir köpeğim oldu. Romanımı bir türlü yazamadığım günlerde, askerlerle beraber mayın kontrolü yapan bir köpekle göz göze geldiğim an çoktandır aradığım bakışı bulduğumu hissettim. Konuyla biraz daha içli dışlı olmaya başladığımda, bu savaşın bedelini sadece insanların değil, hayvanların da ödediğini daha iyi anladım. Biz insanların bu savaş hakkında ne düşündüğü aşağı yukarı belliydi. Ama mesela, bir köpek ne düşünür savaşın ortasında, onun nasıl bir hikâyesi olabilir, sorusuna bir cevap aradım galiba.
Köpeklerin dünyasına dair bir yanıyla çok gerçekçi sahneler var romanınızda. Bunun için çok çaba harcamış olmalısınız.
Vaktimin çoğunu Diyarbakır’daki hayvan barınağında geçirdim romanı yazarken. Daha ilginci, orada tıpkı Mikasa gibi, başarısız oldukları için barınağa gönderilen mayın arama köpekleriyle tanışma imkânım oldu. Kimi zaman, “ben karakoldan kaçmış ürkek bir mayın arama köpeği olsaydım sokaklarda neler yapardım” diye saatlerce bir köpek gibi yürüdüm. Üstelik 1993 gibi hayli netameli bir yıla geri dönmem gerekiyordu bunları yazarken; sadece insanları değil, doğayı, üzerinde yaşayan hemen hemen her canlıyı fazlasıyla etkileyen bir savaşın en çetin günlerine dönmem de. Açıkçası farkında değildim yazarken. Bir eleştirmenimizin tespitiyle fark ettim ben de. Haw’da savaş tam olarak başlamamışken nispeten canlı çizilen doğa sahneleri sonlara doğru daha ölgün bir hâl alıyor. Dereler ve ağaçlar kuruyor, toprağın bile rengi değişiyor zamanla. Sadece insanlara değil, doğaya ve diğer canlılara da zarar vermiş bir savaşın izlerini anlatmak istedim belki de. Hatta, bir canlının bile değil, karakolların, dağların, derelerin, mağaraların hikâyesini de yazmak istedim. Onların ağzından, onların şahitliğinde…
Haw, çok açık ki Doğu’da bir kasabada geçiyor ama romanın kimi yerlerinde martılar ve deniz kokusu gibi hususlar var. En sonunda da Doğu’da denizle karşılaşıyoruz romanda…
Savaşın bitme ihtimalinin belirdiği günlerde yazılıp çizilenleri okurken, asıl zorluğun savaş bittikten sonra başlayacağını fark ettim. Hangi taraftan olunduğu çok da önemli değil, herkes asıl güçlüğü zihinlerde devam eden savaşı hatırlarken yaşayacaktı bir bakıma. Geride unutulması gereken nice olay var ve asıl zorluk savaşın bitmesi değil, bütün bunları unutmak belki de. Romandaki deniz metaforu ise bir tür selamete erme imkânı ya da imkânsızlığıdır belki de, bilemem. Ama romanın sonuna geldiğimde yaşadığım çıkışsızlığı ancak deniz aralar diye umdum galiba. Bir savaş biter ya da bitmez, bunu bilemeyiz. Ama hafızalardaki savaşın kolay kolay bitmeyeceğini söyleyebilirim. Deniz metaforu bütün bu acıların karşısında umudu işaret ettiği için Haw’da yer aldı belki de.
Roman kahramanı Mikasa, romanın sonunda Adıgüzel’in yaptığı cazip teklifi kabul etmeyip barınakta kalmayı tercih ediyor. Oysa son âna kadar gidebileceğine dair işaretler veriyorsunuz. Fakat gitmek yerine, hatıralarına bağlı olarak kalmayı tercih ediyor Mikasa.
Mikasa, Adıgüzel’in teklifini, bütün yaşananları unutmamak için kabul etmiyor belki de. Romanı bitirdikten sonra o sahneyi değiştirmeyi çok düşündüm. Ama benim de bir yanım fena halde Mikasa’ya benziyordu. Mikasa’nın asıl derdi gidip mutlu olmak, yeni bir hayat kurmak, savaşı geride bırakmak değil. O hatıralarına sıkı sıkıya bağlı kalıp, savaşta olan biteni unutmadan yaşamayı tercih ediyor sanırım. Unutmamak da bir direniş biçimidir çünkü.
Gerek kahramanın hikâyesi gerekse de anlatılan 90’lı yıllar ve coğrafya yüzünden kederli bir kitap Haw. Fakat siz ilk romanınız Jar’da olduğu gibi bu romanınızda da ironiye başvuruyorsunuz sıklıkla. Hep bir keder var romanlarınızda ama öte yandan bolca gülümsetiyorsunuz da okurlarınızı.
Savaşın hiç şüphesiz ağır sonuçları, herkese ödettiği bedelleri vardır. Ama her savaşın kendine özgü bir mizahı da vardır, bunu unutmamak lazım. Buna romanlarımda sıkça kullandığım Kürtlere özgü bir mizah anlayışını da eklemeliyim. Bütünüyle acı bir meseleyi aynı acılıkta bir dille anlatmak yerine, meselenin acısını alacak dozda bir ironi tercihi, itiraf etmeliyim ki zor olmakla birlikte keyifliydi de aynı zamanda. 90’lı yılların Diyarbakır’ında bütün o olup bitenlerin tanığı olmanın, üstelik o yıllardan sağ olarak çıkmanın suçluluğunu galiba iyisinden bir kahkaha paklardı ancak.
