İPEK BAYSAN
ipekbaysan@hotmail.com
İkbal Bayrak, Alfa Yayınları’ndan çıkan Aç Gözlerini Masal Bitti adlı ilk kitabıyla yepyeni bir başarıya imza attı. Atasözlerinden, masallardan ve insanlardan konuştuk kendisiyle; ancak üzülerek bildiriyorum: Beyaz atlı prens gelmeyecek!
Başarılı olmanızın yanı sıra güçlü bir kadınsınız, kanseri yenmişsiniz ve sonra psikolojiyle ilgilenmeye başlamışsınız. Kitabı böyle bir süreçten sonra mı yazmaya karar verdiniz? Ya da mutsuzluğuyla sızlanarak dolaşan insanları görmekten sıkılmış mıydınız yoksa?
Sıkılmışlık ve rahatsızlıktan ziyade, çocukluğumdan beri insanları gözlemlemeyi çok severim ve acılara çok duyarlıyımdır. Evet, gerçekten çok mutsuz insan var. Kanseri yendikten sonra, 2008’de, psikolojiye merak saldım. fakat o zamanlar kafamda hiç kitap yazma fikri yoktu. Hatta işin komik tarafı, eşim de Alfa Yayınları’nın CEO’su ve en yakın arkadaşlarımın hepsi yazarlar, ama ben hiç yazmayı denememiştim. Hastalığı atlattıktan sonra mutlu olmam gerekiyordu, ancak mutsuzdum ve sebebini bilmiyordum. Bu mutsuzluğun altını deşeledikçe psikolojinin daha derinlerine indim ve 2008’den 2012’ye kadar sürekli psikoloji, felsefe kitapları, makaleleri okudum. İlk yazı denemem de geçen sene oldu. Haberlerde, gencecik bir kızın töre cinayetine kurban gittiğini duydum ve sonra ağlamaya başladım. Yanımda ajandam vardı; bir şiir yazdım, bayağı da uzun ama içimden bir anda döküldü. Bir arkadaşım tesadüfen gördü, çok beğendi, besteledi ve Kuşadası Altın Güvercin Yarışması’na gönderdi. Ben de çok şaşırdım, “İlk kez yazdım ben, böyle yarışmaya mı gönderilir, bari biraz çalışayım üstünde” dedim. “Hayır bu haliyle gidecek, çok iyi böyle” dedi ve gönderdik. Altı yüz elli eser arasından birinci seçildi. O zaman yazıdaki yeteneğimi keşfettim ve her gece şarkı sözleri yazmaya başladım. Ve tamam dedim, şimdi çok mutluyum. Nasıl mutlu olurum diye ararken, hiç fark etmediğim bir yeteneğimle tanıştım. İçimdeki boşluğu dolduran şeyin yazı olduğunu anladım. Okuduğum psikoloji kitaplarının etkisiyle, bu birikimi paylaşmaya karar verdim ve Masal Bitti’ye başladım. Bir yıllık bir yazım süreci sonrasında da kitap ortaya çıktı.
Peki Aç Gözlerini Masal Bitti’ye “edebi bir gelişim kitabı” diyebilir miyiz sizce?
Aslında “kişisel gelişim kitabı” demek hata olur.Yurt dışında “Crossover” yani “çaprazlama” deniliyor benim kitabım türündeki kitaplara. Türkiye’de henüz pek kullanılan bir metin şekli değil. Böyle bir yazım türü kullanarak bir kitap çıkaracağım diye başlamadım, gidişat öyle gelişti ve sonuçta ortaya böyle bir şey çıktı. Bir roman kurgusuyla ilerliyor, kişisel gelişim kitaplarındaki gibi değil. Asiye’nin hayatını ele alıyor. İçimizden bir kadın o; Asiye’de ben de varım, arkadaşlarım da var, tanımadığım insanların yaşamları da var. Ona uyarladım bu mutsuzlukları. Asiye de çocukluğunda tıpkı annesi gibi ninniler, masallar dinleyerek masum uykularına yattı. Onun da dinlediklerinde hep bir beyaz atlı prens gelip prensesi kurtarıyordu. Çocukken ne duyuyor, ne görüyorsak bunları öğreniyoruz ve hepsi bilinç dışımıza yerleşiyor; atasözleri ve masallarla, ileride bizden beklenen şeyler zihnimize kodlanıyor. Biz de bunlarla hayatımızı yönlendiriyoruz. Sonra da neden mutsuzum diye soruyoruz ve bir cevap bulamıyoruz. Bunun için biraz derinlere inmek lazım. İnsanlar sürekli mutsuzluklarından şikâyet ediyorlar çünkü en kolay şey bu: Karşındakini ve çevreyi suçlamak. Oysa karşımızdakini değiştiremeyeceğimize göre, yapabileceğimiz tek şey kendimizi değiştirmek. Ben, kendimizi nasıl değiştirebilirizi anlattım kitabımda. Asiye’nin kendini değiştirebilmesi için önce neler yaşadığını sergilemem gerekiyordu ve dinlediği masalların üçünü seçtim. Önce Uyuyan Güzel’in hayatını yaşattı, sonra Kül Kedisi’ni yaşatmaya başladı ve en sonunda Pamuk Prenses olarak hayatına devam etti. Kendine bunları yaşatmaya çalıştığının hiç farkında değil aslında, ama olayların hepsine masal kahramanlarının gözüyle bakıp yön verdiği için ve hayat da masallardaki gibi olmadığı için mutsuz oldu. Bu yüzden bir yerde tıkanıp kaldı Asiye ve kader denilen şeyin önceden alnımıza yazılmış olduğuna inanmaya itti bu durum onu. Elinden bir şey gelmediğini düşünüyor, kendinde öyle bir güç bulamıyor, kaderin böylesine yazıklar olsun deyip ağlıyor. Ama tabii ki hiç öyle bir şey yok; kadınlar da erkekler de hepimiz aynı güce sahibiz. Hepimiz farklı farklı birer mucizeyiz aslında, ama sadece insan olarak bile değerli olduğumuzun bilincinde değiliz. Neden birbirimizin aynısı olmaya çalışıyoruz? Masal Bitti ile benim amacım, insanların içlerinde yatan gücü ortaya çıkarmalarını sağlamak ve dışarıdan gelip onları kurtaracak bir prensin olmadığı acı gerçeğiyle yüzleştirmek; sizi sizden başkası kurtaramaz demek.
“İlk zehirli tohumları ailemiz atıyor bize,” diyorsunuz kitapta. Ve biz genellikle, ailemizin öğrettiklerine dair soru sormuyoruz. Onlar öyle diyorsa vardır bir bildikleri demek kolay geliyor. Sonra da yaşadıklarımızdan dolayı başkalarına fatura kesiyoruz. Özellikle kadınlar olarak bu hataya düşüyoruz sanki?
Evet, bir süre sonra alışkanlığa dönüşüyor bu ve tabii ki daha kolay. Çocukluğumuzdan beri hepimiz değişik şekillerde yetiştirildik. Anne babalarımız da kendi anne babalarından aldıkları bir yetiştirilme tarzına sahipler. Doğru budur ve çocuk bu şekilde yetiştirilir diyorlar. Geleneksel iletiler var. Atalarından onlara geldi, onlardan bize geçti, bizlerden çocuklarımıza gidecek. Fakat işte, mutsuzluklar da bu şekilde nesilden nesle devam ediyor. Sadece masalların etkisi değil tabii ki. Bir insanın mutsuzluğunun altında geçmişiyle alakalı, psikolojik etkenler var mutlaka. Masallar ve atasözleri, geleneksel çocuk yetiştirme tutumları belli başlı etkenler, fakat her birey kendi geçmişine eğildiğinde mutsuzluğunun altından farklı sebepler çıkacaktır ortaya. Ben burada genel olanları ele aldım. Örneğin atasözleri, çok masum ifadeler gibi görünen oysa hayatımızı etkileyecek öneme sahip sözler: “Erkektir, sever de döver de” sözünü milyonlarca kez duyarak büyüyen bir kız çocuğu düşünün. Erkeğin şiddet göstermesi durumunda, haklıdır, bir sebebi vardır diye fikir yürütüyor. “Kızını dövmeyen dizini döver” sözü… Evet, ben böyle bir şey yaptım ve dayağı hak ettim diye düşünüyor kız. Buna başkaldırmak aklına gelmiyor. Toplumumuzda namus kadına ve erkeğe göre farklı değerlendiriliyor. Erkeğin elinin kiri oluyor, ama kadın için yüz karası… Kadın çok sert yaptırımlarla karşılaşıyor. En kötüsü de bunları hak ettiğini düşünüyor. Kadın kendini annesine, eşine, çocuklarına kurban etmenin bir erdem olduğunu sanıyor. Hepsi mutlu olsun istiyor. Peki sen mutlu musun? Kendimize de soru sormaktan korkuyoruz. Çünkü içsesimiz oldukça acımasız ve duymak istemiyoruz. Yüzleşmek ve hatalarımızı görmek istemiyoruz, hâlbuki bunu yapabilsek bir sonraki tecrübemize bu hataları yansıtmayacağız ve değişeceğiz. Karşımızdakinin değişeceğini düşünmek abesle iştigal etmekten başka bir şey değil.
Kadınlar prensini bekliyor ya, aslında kafalarında yarattıkları bir kalıp var ve evlenince değiştiririm diye ümit ediyorlar. Hepsi bu öğretilerin sonucunda mı?
Aynen öyle. Masallarda evlilik hep büyülü bir durum. Bir kadının gelebileceği en yüksek statü prenses olmak, kraliçe olmak. Bunun için de bir erkek tarafından seçilmek zorunda. Seçme hakkı da yok tabii. Ne yazık ki gerçek hayatta da kadınlar beyaz atlı prens gelsin ve onları seçsin diye bekliyorlar. Aşka duyulan bir özlem de var, çünkü çocukluğundan beri masallarda o aşkı dinliyor, onu bekliyor. Sonra ilk gördüğü adama bir kördüğümle bağlanıyor, “İşte bu beyaz atlı prensim!” diyor. Oysa adamı tanımıyor bile… Evlendikten sonra, ne kadar mutsuz olursa olsun, diyor ki “Kadın itaatkâr olmalı, sessiz olmalı, kan kusup kızılcık şerbeti içtim demeli.” Bunlar da hep kodlanan iletiler. Mutsuzluğuyla başa çıkabilmek için de, “Kader böyleymiş,” diyerek kendini kandırıyor.
Masallar ve kahramanlarının masumiyeti altında bir sürü alt metin var. Çocuklarımızı nasıl masallarla büyütmeliyiz?
Ben kendi adıma şöyle yapıyorum: Kendi masallarımızı kendimiz yazıyoruz çocuklarımla. Her gece yatarken bu gece sıra kimde diye soruyoruz ve o an yaratıp masal anlatıyoruz. Çok sevdiğimiz masallar da var, mesela Kral Çıplak. Çok güzeldir ama kaç çocuk bilir? Uyuyan Güzel, Kül Kedisi, Pamuk Prenses… Bunları hepsi biliyor oysa. Biz bazen sevdiğimiz masalı başka bir şeye uyarlıyoruz. Ama kendi yarattığımız masalların hepsinde onlara faydalı olacak, ayakları üstünde durmalarını, birey olmalarını sağlayacak mesajlar oluyor. Geçen gün kızımın anlattığı bir masal mesela – kızım yedi yaşında- onun anlattıkları da hep bir prensesle başlıyor. Prenseslikte devrim yaptık biz kızımla. Kızımın prensesi hep güçlü olan, kendi ayakları üstünde duran, okuyan, üniversiteye giden, babasına veya başka erkeklere ihtiyacı olmayan bir prenses.
Peki anne babalara bir mesajınız var mı? Fotokopi birey yetiştirmek konusunda özellikle. Ya da şöyle sorayım: Çocuklarımızı kendimizden nasıl koruyabiliriz?
Bizim jenerasyona baktığımızda hepimiz aynı kalıptan çıkmış gibiyiz. Farklılığa saygı duymamız, bunu öğrenmemiz lazım. Çocuklarımıza, farklılığın kötü bir şey olmadığını hatta iyi olduğunu ve herkesin biricik, eşsiz, değerli, insan olduğu için kıymetli olduğunu vurgulamalıyız. Bir de şu var: Ben çocukken annem ve babam ne söylüyorsa bu mutlaka doğrudur diye düşünürdüm. Ama şimdi ben çocuklarıma bana soru sorduklarında bilmiyorsam bilmiyorum diyorum. Annem ve babamın, ben ne sorsam mutlaka bir cevapları olurdu. Ben bunu yapmamaya özen gösteriyorum. Anne babaların da yanılabileceğini bilmek çocukların gelişiminde çok büyük fayda sağlıyor. Çünkü o zaman anne babanın değer yargılarını da sorgulayabiliyor çocuk. Kendi değer yargılarını bulabilir böylece. Bize bağımlı olmamalarının anahtarı bu.
