Adnan ÖZER
adnan.ozer@aksam.com.tr
Ben önce tebrik edeyim yeni kitabınız “Kendi Gecesinde” hayırlı uğurlu olun. Sizden iki yılda bir; yeni bir roman bekler hale geldi okurlarınız artık...
2010’da Sadakat çıktı, 2011’de de Şarkını Söylediğim Zaman ama yine üç yıl geçti. Genelde öyle ama son yıllarda böyle oldu; daha önce daha seyrekti yani roman.
Öykü vardı o zaman daha çok.
Öyküler vardı evet, son yıllarda öykü yazmıyorum. Şimdi şöyle bir şey var; sanki öyküde söyleyeceğimi söyledim artık. Yani öykü formu içerisinde anlatacaklarımı anlattım ve bitirdim gibi bir duygu içindeyim. Şimdi daha uzun uzadıya bir şeyleri anlatmak istiyorum. Daha kapsamlı bir konu gelip beni buluyor, onu çok uzun zaman kafamda taşıyorum ve o roman formunda gelişiyor. Ama tabii bu hiç öykü yazmayacağım demek değil. Belki yine tek tek birikir, öyküler yazarım fakat son kitabımdan bu yana hiç öykü yazmadım. Son öykü kitabım Ruhumu Öpmeyi Unuttun’dan bu yana hiç öykü yazmadım.
Öykü yazmakta bir haz var mı ayrıca?
Çok büyük bir heyecan var. Romanın, uzun süren bir roman çalışmasının heyecanından çok daha yoğun oluyor bir öyküye başlayıp onu bitirmek.
Tarif eder misiniz biraz? Tersi gibi görünür; yani roman yazmak heyecan verir, konusu vardır, karakterler vardır.
Şöyle bir şey; öyküde müthiş bir yoğunluk var. Yani söyleyeceğinizi o yoğunluk içerisinde söyleyip bitirmeniz gerekiyor. Esnemiyor, uzamıyor; ne zaman açısından ne de söz açısından uzatmıyorsunuz onu. Tam tersine, olabildiğince kompakt bir şekilde sonuçlandırmaya çalışıyorsunuz. Yani şiirin bir gömlek daha genişi diyebiliriz ona. Şiir tabii çok daha yoğun ama şiirle öykü arasında bir akrabalık var, çok yakın bir akrabalık olmasa da var. Ve romanda ise istediğiniz kadar esneyebiliyor. Bir de romana verdiğiniz emek de zamana yayılan bir şey; yani onu ne kadar isterseniz isteyin bir hafta, on gün, üç ayda bitiremiyorsunuz. Bir şeylerin gelişmesi, yerine oturması gerekiyor falan. Ben öyküyü daha bir şiir duygusu alarak yazıyorum.
Öykünün heyecanı bambaşka bir şey
Birim zamanda yazar kişinin kendini gerçekleştirmesi derler
Evet! Doğru bir tanımlama.
Romanda biraz başkalarının hayatı için de çalışıyorsunuz…
Çok doğru çok iyi tanımladınız. Yine o yüzden de ortaya çıkan şeyden çok büyük bir heyecan duyuyorum. Mesela evdekilere anlatırım ben, eşime anlatırım. Şöyle bir şey oldu diye büyük bir coşkuyla anlatırım o öyküyü. Romanda öyle bir şey yok. Roman sürer gider bitirinceye kadar. Yine heyecan duyuyorsunuz ama öykünün heyecanı bambaşka bir şey.
Romana gelmişken, sizin romanlarınızda öteden beri önce kadın vardı ve siz bayağı dikkatleri çekecek şekilde soyutlayarak, önce kadını aldınız. Eskiden kadın daha sosyal çerçeve içinde yazılıyordu. Öykülerde olsun, romanda olsun… Ama biraz Batı tarzı gibi, cinselliğiyle kadın karakterine yöneldiniz.
Kadının ruhuna, bedenine, zihnine girmeye çalıştım.
Sonradan şunu gördüğümü zannediyorum; toplumsal değişimlerle kadının aşkı ve cinselliği bir arada işleniyor. Türkiye’nin bir sürü yaşlarda karakteri var romanda. Toplumsal değişimler görülüyor, ahlak anlayışları var satır aralarında. Bedenin tinselleşmesi, ruh ve beden birlikteliği var, ruh ve beden birlikteliği ile sıçramadan bahsediyorsunuz; aşk da bu. Bu nasıl oldu? Yani direkt kadını anlatırken ondan sonra daha toplumsal bir şeye geçiyor romanlar…
Bu romanda da var. Dediğiniz gibi, yoğun olarak kadın var. Fakat tek başına o değil. Yani başkahramanı belli bir cinsiyetten arındırarak romana koymak istedim. Yani bir ne tam erkek, ne tam kadın, bir tanımlama yapmak istemedim. Sadece biseksüel; yani gönlü kimi isterse onunla beraber oluyor. Yani kime ruhsal ve bedensel olarak yakın durabiliyorsa onu seviyor. Ben temelde insanın böyle bir varlık olduğunu düşünüyorum. Kadınlık ve erkeklik, yani bu cinsiyet rollerinin de çok keskin olduğunu düşünüyorum toplumda. Bu arada, bu tür insanlara bakışın da çok sert olduğunu biliyoruz zaten. Ama asıl üzerinde durduğum şey, aşk olgusunun bugün artık çok fazla kirletilmiş oluşuyla ilgili. Yani çok fazla magazinleştirilmiş, çok fazla ticarileştirilmiş olduğunu düşünüyorum. Sürekli kadın-erkek, biraz da bunun dışına çıkmak istedim. Yani aşkı yeniden, yeni sözcüklerle nasıl tanımlayabiliriz... Bunun ille de karşı cins olması da gerekmiyor. O cinsiyet ortadan kalktığında bile biz birini sevebiliriz. Yani esas olarak çıkış noktam buydu. İster edebiyatta, ister medyada, her yerde aşkın başına gelen ticarileştirilmeyi dışarıda bırakmak istedim. Yine bir aşk hikâyesi anlatmak ama bunu o şablonların dışında tutmak istedim. Tabii burada amaç bu olunca, o söylediğiniz tinsel ve tensel birleşmenin, o sıçramanın da ne olduğunu anlamaya çalıştım, onu da romana koymaya çalıştım. Belki bu kolay tanımlanacak bir şey değil ama olabildiğince edebiyat içinde kalarak onu yeniden yorumlamaya çalıştım.
Sahil hem protest hem de grotesk
Galiba “Safran Sarı” daha öykücülüğünüzle beraber gidiyordu. Yani olay örgüsünü, kişileri, karakterleri anlatırken biraz daha ekstradan anlatımlar vardı. “Kendi Gecesinde”de o fazla yok. Londra hemen anlatılıyor, ondan sonra İstanbul, Bebek sahili ama o sahilde müthiş bir alegori var bence. Yani insanın gerçekliği biraz o sahil, biraz ironik de… Bildiğimiz bir sahil değil o…
Tabii iki burada ben sahili tanımlarken insanın, toplumun bütün o genel geçer ahlak değerlerinden veya o değerlere sahip insanlar tarafından ya da sistemler tarafından kıstırılıp yoğrulmasından kurutulup kendi benliğiyle, kendi fantaziler dünyasıyla başbaşa kalabileceği herhangi bir yer olarak tasarladım. Yani bir kaçışı simgeliyor o sahil. Bu, Güneydoğu’da gördüğümüz gibi berbat bir yeraltı barı da olabilir, bir sahil de olabilir ya da herhangi bir rüya da olabilir. Yani yeter ki o kıstırılmışlıktan, o kovalanmaktan, o kınanmaktan, ayıplardan, günahlardan kaçabildiğimiz ve kısa bir süre de olsa onlardan kurtulabildiğimiz bir yer olsun diye düşündüm. Tabii bu sahil hem protest hem de grotesk bir şey romana giren. Yani cezaevindeki bir adamın da bir hayali sahili olabilir. Sahil biraz olsun nefes alınabilen, biraz olsun ufku sınırsızca görebildiğimiz herhangi bir yer. Öyle girdi romana.
Sizin yaşamınıza geriye döneceğim. Ben şahsen sizden yıllardır otobiyografik romanlar ama böyle çocukluğunuza dair, gençliğinize dair romanlar bekliyordum. Maya Angelou okuyorum bugünlerde, onun birkaç tane romanı var böyle. Şimdi yeni bir tane çıktı, çocukluğunu anlatıyor ama otobiyografiden çok roman gibi yazmış. Ancak derler ya, ilk roman otobiyografiktir ve bu da çok iyi bir şey değildir; ben öyle düşünmüyorum. Sizin çocukluğunuzda da bir hayli şey var aslında.
Unutmak adlı kitabımda var aslında; o çocukluğumu, gençliğimi, doğumumdan bugünüme bir nehir söyleşisi içinde anlattığım bir kitap
Ama söyleşi..
Söyleşi ama metnin tümünü ben düzenledim, yani bir arkadaş soruları sordu ama üzerinde tekrar ben çalıştım ve zaten başında da açıklıyorum, benim yazdığım bir kitap gibi oldu. Mesela benim Ölü Erkek Kuşlar romanım da otobiyografiktir, öykülerim vardır otobiyografik olan, ama buna rağmen o kitabın adını Unutmak koydum insan birçok şeyin adını unutuyor. Bir şey anlatayım size kısaca. Dün oğlumun evindeydim ilk torunum dünyaya geldi. Bütün evin ışıkları yanıyordu. Ben de ikide bir ışıkları söndürmeye çalışıyorum. Yani lüzumsuz yanan ışıkları. Oğlum dedi ki bunların hepsi tasarruf lambası, bırak yansın. O zaman bir şey hatırladım. On yaşındaydım. Bursa’da bir evde oturuyorduk. Böyle ayrı kapımız yoktu, alt katımız da eski bir evdi ve orada karı koca olan ev sahibi oturuyordu; iki evin arası açık yani, bir merdivenle biz yukarı çıkıyorduk ve orada da bir oda, bir salonumuz vardı. Annem, babam öldükten sonra iki kız kardeşimle beraber kalmıştık. Ve bir gün aşağıdaki ev sahibi ile annem tartıştılar elektrik parası yüzünden. Annemi çok elektrik yakmakla suçladı o ev sahipleri. Ve zaten bir tane ampulümüz vardı, tek odamız vardı yani. Annem birkaç gün sonra beyin kanamasından öldü. Ben bu ölümü o tartışmaya bağladım. O çok sinirlendi ve üzüldü; o tartışmanın annemin ölümüne neden olduğunu düşündüm ve böyle bir şey gelişti bende. Lüzumsuz yanan her elektriği söndürürüm. Oğlum dedi ki, anne bunu bugüne kadar bana hiç anlatmamıştın. Ben de dedim ki, insan unutuyor. Tabii bir şeyin yeri geliyor ve öyle hatırlıyorsun. Unuttuğumuz o kadar çok şey var ki, Unutmak’ta ayrıntılı bir şekilde anlatmaya çalıştım ama herhalde unuttuğum çok şey var. Ya da bazı şeyleri anlatmak istemiyorsunuz. Ben hep onları gömüyorum, üzerini örtüyorum.
bir roman daha yazacağım
Şimdi 20 kitaba kaç var? Bir röportajınızda yirmi iyi kitap yazmak istediğinizi okumuştum.
20 oldu sanıyorum. Ama bir roman daha var yazmak istediğim.
20 kitap çok değil…
Evet ama yani son yıllarda iyi çalıştım. Daha önce öğretmenlik yapıyordum ve bu kadar verimli değildim. Son yıllarda hayatım biraz daha düzene girdi. Ondan sonra bütünüyle odaklanabildim.
Düzene girdi dediniz de oradan aklıma geldi; hepimiz Bab-ı Ali’den biliyoruz, henüz yeni yeni kazanmaya başladı yazarlar. Bu bakımdan bir şeyler söyleyebilir misiniz?
Yani tabii çok büyük bir ülke burası. Keşke daha çok yazan insan olsa. Ve gençler yazmak istiyorlar, ben bunu çok iyi bir şey olarak görüyorum. Hani eline kalem alıp yazma arzusuyla dolan insanların çoğalması çok güzel, olumlu bir şey ama öte yandan bazı eleştirilerim de oluyor bu yeni yazarlarla ilgili. Biraz aceleci davranıyorlar örneğin. Yeterince okumadıklarını düşünüyorum. Maalesef Türk edebiyatının çok azını biliyorlar ve okumaları gereken kitapları, yazarları okumuyorlar. Bakın mesela Sabahattin Ali yeni yeni keşfedildi. Bir de aşırı özgüven görüyorum onlarda. Mesela ben o aşırı özgüvene hiçbir zaman sahip olamadım. Olmamak da iyi bir şeydir çünkü sürekli kendinizi beğenmezseniz daha iyisini yapmak istersiniz hep. Bu da olsa onlarda da güzel şeyler olabilecek.
Belki şartlar onları acele ettiriyor, yani gelişen bir yayıncılık sektörü var ve bir tür profesyonel yazarlığa itiyor gençleri, kitap istiyorlar. Batı’nın moda türü var ya, korku türü, fantazi ve bilim kurgu, polisiye mesela şimdi…
Şöyle bir şey var; iş ortamı çok yırtıcı. Şu cazip geliyor onlara; evimde otururum, kitabımı yazarım ve kimseye boyun eğmeden paramı kazanırım falan. Ama bilmedikleri bir şey var; o kadar çabuk tutunmak, o kadar kolay para kazanmak diye bir şey yok edebiyat dünyasında. Yıllardır siz edebiyat dünyasının içindesiniz. Ben içindeyim, 40 yıl oldu. Yani bugünden yarına öyle parlamak, yıldız olmak gibi bir şey söz konusu değil. Çok emek vermek gerekiyor.
Bazı çıkışlar oluyor bazı temalarda ama sonrası çok daha feci olur onların… Siz ne düşünüyorsunuz?
Zaten onun örneklerini görüyoruz; mesela bir kitapla gündeme geliyor, sonra arkası gelmiyor, yani doğru dürüst bir şey çıkmıyor. Hani derler ya, bir atımlık barutu var diye. Böyle oluyor. Başka bir şey tabii bu, uzun vadeli düşünmek gerekiyor.
Başlangıçta ben de görmezden gelindim
Biraz daha açalım onu, hakikaten çok önemli, medya da bununla uğraşmak zorunda kalıyor. Biz onlara sabredin diyemiyoruz illa profili büyütmek istiyorlar.
Yani gerçekten çok sabırsızlar. Ben geriye dönük kendi yazarlığımın ilk gününe falan bakıyorum da biz herhangi bir şey, hele böyle ekonomik bir getiri asla beklemedik ve böyle bir şey yoktu zaten o zamanda. Mesela bana eşim dün dedi ki işte, falanca gazetede kapak yapacaklar mı seni. Hayır dedim. Bilmiyorum, öyle bir şey konuşulmadı dedim. Ama dedi, bak 2006’dan beri yapmadılar, yapmaları lazım. Dedim ki ben kimseye gidip de beni kapak yap, şunu yap, bunu yap demem; yani bu arkadaşım bile olsa demem. Önemi de yok dedim. Şimdi biz böyle düşünüyoruz. Bir de böyle bir şey vardı bizde. Bir gurur vardı, onur büyük bir şeydi. Edebiyatın getirdiği bir şeydi bu ve kimseye müdana etmeden yapacağımız işi yaptık bugüne kadar. Şimdikiler hem çok sabırsız, hem de çağa uygun olarak farklı kapıları zorluyorlar. Hâlbuki bir şeyin değerini -özellikle edebiyatta-zaman ortaya koyacaktır. Başlangıçta ben de görmezden gelindim, reddedildim ama sonunda birileri görüyor sizi. Siz yeter ki emeğinizden, çabanızdan geri durmayın; böyle bakmak lazım. Şimdi farklı bir anlayış var. Ben biraz sert konuşuyorum onlara anlasınlar öğrensinler diye. Bu bir süreç, uzun bir süreç, kolay yazar olunmuyor.
Şimdi bu yazarlık atölyeleri moda; pıtrak gibi bittiler, bu konuda ne diyeceksiniz?
Yazar olmaya faydası olacağını düşünmüyorum. Başka şeylere faydası olabilir, bir kültürel birikim sağlama, ne okuyacağını anlama, kavrama. En azından yazmaya giden yolda nasıl birikim sağlanması gerektiğini öğretmek bakımından yararlı bir okul olduğunu düşünüyorum. Böyle kişilere şunu dedim ben; git şu 20 romanı oku, sonra bu yazdığın romanı yeniden bir oku. Ve okudular o 20 romanı, mesela bunun içinde Dövüş Kulübü de var. Sonra geri döndüler ben ne aptalmışım, ne salakmışım, hiçbir şeyi bilmiyormuşum falan diye. Yani bu şekilde yol açmak için yararlı olduklarını düşünüyorum atölyelerin.
İnsanların canını sıkmak için yazmıyoruz
Bir tane söylediniz “Dövüş Kulübü” çok ilginç. Yani siz okur olarak en günceli de takip ediyor musunuz?
Tabii, inanılmaz okuyorum ben hâlâ. Ben en yeni kitapları takip ediyorum, en son çıkanları. Doğru dürüst bir şey yoksa gerilere dönüyorum. Ama çok iyi kitaplar yayınlanıyor hâlâ. Mesela Can Yayınları’ndan çıktı Bir İntihar Efsanesi diye bir roman. David Vann, bu yazar müthiş bir yazar. Onun yeni kitabı Keçi Dağı’nı da alacağım, daha önceki kitabını da okudum. Ben onu okuduktan sonra günlerce kendime gelemedim. Babasının intiharını anlatıyor küçücük bir çocuk. Ben şey ararım; söz kalpten gelmeli. Evet, kafa, zihin tabii ama nasıl ki şiirde kalpten kopar gelir ya, oradan gelsin istiyorum. Ve bunları buluyorum. Bunlar az basılıyor ama olsun. Bir de Doris Lessing’in bütün hikâyelerini okudum; inanılmaz hikâyeler. Ama ben o romanlarını beğenmeyip de önce bunları oku gel dediğim öğrencilere verdiğim listeyi size göndereyim, burada da yayımlayalım. Bir de ben şöyle düşünüyorum; biz insanların canını sıkmak için yazmıyoruz. Bir şeylerin farkına varmalarını, görmedikleri şeyleri görmelerini sağlamaya çalışır edebiyat. Dolayısıyla bunu yaparken de aynı zamanda o insanı eğlendirmek demek istemiyorum ama ilgisini uyanık tutmak zorundadır yazar. Mesela ben didaktikliği sevmem. Okur zaten almak istediği şeyi oradan kendisi alır, alabilir. Bu bakımdan da o insanlara mümkün olduğu kadar onların da canını sıkmayacak şeyler öneriyorum.
Tekrar kitaba dönelim. Son romanınız “Kendi Gecesinde”yle ilgili sizin beklentiniz nedir duygusal olarak?
Ben bunun benim romanlarımın içerisinde önemli bir roman olduğunu düşünüyorum. Yani bugün değilse bile yarın daha da önemli olacağını düşünüyorum. Ben zaten hiçbir zaman hemen bugün çok şey olsun falan diye beklemedim. 94’te yayımlandığında Yeni Yalan Zamanlar hiç ilgi görmedi ama orada anlattığım şeyler başımıza gelince çok ilgi gördü 15 yıl sonra. Yani bazı kitaplar, bazı zamanları bekliyor. Bu da öyle olabilir. Aslında sürükleyici, kolay okunabilecek, çabuk okunabilecek bir kitap ve ciddi şeyler var. Mesela o sahil metaforu dediğimiz şey, özellikle aşk üzerine yaptığım yorum, yani onu böyle vıcık vıcık kadın erkek etiketinden çıkarıp farklı bir söz söylemeye çalışmam; bunlar bakımından kitabın önemli bir kitap olduğunu düşünüyorum ve normalde bir şeyleri sarsabileceğini düşünüyorum. Tabii aynı zamanda bir protest kitap olduğunu düşünüyorum. Bugün Türkiye’de insanlar tektipleştirilmeye, tek bir yaşama biçimine, belli biçimde giyinmeye falan sürükleniyor ama hiçbir toplum o kadar tek renk, o kadar gri olamaz. Biz de öyle değiliz. Bu tektipleştirilmeye karşı bir protestodur bu roman aynı zamanda ve toplumu bütün renkleriyle, bütün cinsel eğilimleriyle, kişisel zenginlikleriyle bir arada yansıtmaya çalıştığım bir roman oldu. Tabii bir yandan da bu benim olgunluk eserim. Belki bundan sonra zihinsel olarak da bu performansı gösteremeyebilirim. O bakımdan herhangi bir şey bekliyor değilim, yani ben beklememeyi öğrenmiş bir insanım ama önemli bir kitap olduğunu düşünüyorum.
Ben de ayrıca değişik bir şehir hikâyesi olduğunu düşünüyorum, yani İstanbul böyle anlatılmadı…
Çok önemli bazı şeyler de var. Mesela eski eser kaçakçılığı. Bu çok can yakıcı bir şeydir ve bu işi yapan insanlar da ilk defa farklı portreler halinde buraya geliyor. Onların da anatomisini görmeye çalıştım. Bir de yakıcı bir ana oğul ilişkisizliği yanında, yakıcı bir baba oğul sevgi-nefret ilişkisi var; ben bunu da çok iyi anlattığımı düşünüyorum. Çünkü bu bölümleri yazarken, baba oğul ilişkisini yazarken, bir anne olarak ağladığım oldu yani. O babalığın çaresizliği, o evlat olmanın çaresizliği, ikisinin çatışması... Bunlar insan olarak bizi acıtan şeyler; yani bizim beklentilerimiz, çocuklarımızın başka biri olma istekleri... Kendi Gecesinde’nin çok yönlü bir roman olduğunu düşünüyorum bu açıdan da.
benim romanlarım o zihniyete uymuyor
Sinematografik ayrıca; dizilerde de kullanılıyor bu ilişki biliyorsunuz… Sinema için teklif gelse?
Daha önceki romanlarım için de bana teklif geldi fakat ben bekletmek istiyorum. Şöyle bekletmek istiyorum; hem çok ucuza almak istiyorlar, hem de iyi bir şey olacağından, yani romanın ruhunu kaybetmeyeceğinden emin olmam gerekiyor. Bir de bu tür kapsamlı şeyler onların işine gelmiyor, yani onların belli prototip senaryoları var ve ona göre üretiyorlar. Kim seyreder bunu, kaç kişi gibi hesapları var ve böyle olunca tabii uymuyor benim romanlarım o zihniyete.
Açık birisiniz o yönden soruyorum; Alice Munro Nobel Ödülü’nü aldığında onu ilk arayan kişilerden biri Margaret Atwood oluyor, şakalaşıyorlar ve sonra buluşup çay içiyorlar, fotoğrafları da yayımlanmıştı. Bizdeki yazar ilişkileri bakımından ne diyorsunuz?
Bizde de olabilir, olmaz diye bir şey yok. Biz de de çok candan arkadaşlıklar var. Birbirlerinin başarısından sevinç duyan yıllara ulaşmış dostluklar var…Yani herkes birbirine düşman değil, o kadar karamsar değilim ben.
Yazar adayının öncelikle okuması gereken 20 roman
1. Yüzyıllık Yalnızlık/Gabriel García Márquez
2. Kolera Günlerinde Aşk /Gabriel García Márquez
3. Malina/ İngeborg Bachmann
4. Lolita-Sebastian Knight’in gerçek Yaşamı/Nabokov
5.Hadriyanus’un Anıları/Marguerita Yourcenar
6. Dalgalar/Virginia Woolf
7. Deri değiştirmek/Carlos Fuentes
8. Döşeğimde Ölürken-Ağustos Işığı/W.Faulkner
9. Üç İstanbul/ Mithat Cemal Kuntay
10. Körlük/ Jose Saramago
11. İskenderiye Dörtlüsü/Lawrence Durrell
12 Yaşam Kullanma Kılavuzu /Georges Perec
13. Dövüş Kulübü/Chuck Palahniuk
14. Tutanak Defteri/ John Banville
15. Lizbon’a Gece Tren/Paskal Mercier
16. Karamazov Kardeşler/Dostoyevski
17. Anna Karenina/Tolstoy
18. Boyalı Kuş/Jerzy Kosinski
19. Kefaret/Ian McEvan
20. Tek Bacaklı Yolcu/ Herta Müller
