Adnan ÖZER
adnan.ozer@aksam.com.tr
Klasik şiirimizin mekânı olarak yazılarında bu şehre pek çok kere dokunmuştu. Şimdi “İstanbulcunun Sandığı”yla daha güçlü bir selam gönderiyor ona. Bu selamın üzerine, “şehir yazarlığı” deyip, çalışma düzenine varıncaya konuştuk.
Şehir üzerine düşünmek, yazmak sizce neden önemli. Buradan başlayalım isterseniz...
Dünyanın önemli şehirleri uluslararası yazılara konu olmuştur. Üne sahip olanlar da vardır; üçlemeler yapılmıştır şehirler. Kimlik kazanıp hayat bulmuştur, daha sonra bunlar filme alınmıştır vesaire. Bir şehir üzerine konuşmak, şehrin karakteriyle örtüşen hayatı tam manasıyla kalbinden kavramak gibidir. Mekânlar, şahsiyetleri belirler. Yaşadığınız şehir size kimlik katar. Her ne ki çevrenizde olup bitmektedir, siz onunla birikim kazanırsınız yahut ona aykırı bir ruh haliyle yaşarsınız. İstanbul bütün şehirler içerisinde, gerek uzun tarihi, gerek coğrafyasının müstesnalığı, gerekse hızlı değişimi dolayısıyla çok zengin malzeme sunan bir şehirdir.
Hep hızlı mı değişti İstanbul peki? Tarihte de böyle miydi?
Hayır, hiç bu kadar hızlı değiştiği bir dönem olmadı. Mesela şunu bilebiliyoruz: 16’ncı yüzyılda 950 bin nüfus ila 1 milyon 100 bin nüfus arasında dengeli olarak gidip gelen bir şehirdi. 17’nci yüzyılda 1 milyon 200 bini bulduğunda, bu şehre çok gelen oluyor, mürur tezkerelerini -yani şimdiki pasaport yerine geçen tezkereleri- daha sıkı eleyip ince dokuyarak verelim tarzında kadılıklara elçiler ve yazılar gönderiliyor. Şehir kütüklerinden yahut kadı sicillerinden şehirdeki nüfus oranını, nüfus yapısını ve anlayışını da, sosyal hayatı da çok iyi okuyabiliyoruz. Modernite tarım toplumundan sanayi toplumuna geçen insanları bir anda teknoloji toplumu haline getirdi. Bu, pek çok şehrin hormonal büyümesine sebep oldu, dünyanın her yerinde. Yani, tabiatta yatay yaşayan insanlar birdenbire dikey hayatlar yaşamak için can attılar. Yüksek binalarda, teknolojinin getirdiği imkânlarla yaşamak istediler ve bu da kırsaldan şehre olan göçü hızlandırdı. İster istemez İstanbul son yüzyılın en hızlı gelişen şehirlerinden biri oldu ve kalabalıklaşan, kalabalıklaşmasından dolayı da gelişimini aksamalarla yürütebilen bir şehir haline geldi.
Şehir yazarlığına dönecek olursak, nedir bunun tarihi bizde?
Bizde eski çağlardan itibaren şehrin kimliğine bigâne kalamayan yazarlar olmuştur. Tabii Bizans, Roma’yı bilmiyorum yahut diğer kültürlerde karşılığı var mı bilmiyorum ama bizim kültürümüzde, 15’inci yüzyıldan itibaren “şehrengiz”ler yazılmış ve şehir anlatılmış. Şehrin içerisinde insanlar anlatılmış, şehrin parmakla gösterilen kimliğine dikkat çekilmiş ve o herkese kavratılmak istenmiş. Bursa hakkında, Edirne hakkında, sonra İstanbul hakkında, Halep hakkında şehrengizler yazılmış.
Bostancıbaşının defterleri sayesinde...
Kimler yazmış peki bu şehrengizleri?
Yanlış hatırlamıyorsam İstanbul üzerine olan şehrengiz sayısı 18 tanedir. Pek çok şair tarafından manzum yazılmış şehir kitaplarıdır. Genel karakteristiği şudur; bu şehirde diyelim ki şu kuşakta, şu çağda yaşayan, şehrin yerlisi, şehre renk katan ve kimlik veren insanlar birer dörtlük halinde tanıtılır. Böylece şehir kendiliğinden birikimini ortaya koymuş olur. Daha sonraki yıllarda Boğaziçi sahilleri ve Boğaziçi’ndeki köyler dolayısıyla “sahilname”ler yazılmıştır. Bunlar da şehir kitaplarıdır. O dönemde İstanbul’un Boğaziçi’ne doğru yolları yok ve ulaşım yalnızca deniz yoluyla sağlanıyor. Onda da mevsime göre, günde bir defa bir mavna, bir sandal şehre ya geliyor ya hiç gelmiyor. Zaten küçücük köyler ve vahşi bir arazi var, dışarıda kurtlar falan var. Padişahın av için Emirgan’a gittiği zamanları düşünün. Arnavutköy’ü, Küçüksu’yu, Büyükdere’yi birer köy olarak düşünün. Buralar hakkında yine manzum yazılmış eserler var, bunlar sahilnameler oluyor. Bir de şehrin mimarisiyle ve çeşitli semtleriyle alakalı, edebi olmaktan ziyade tarihi kayıt niteliğinde bize bırakılmış belgeler var. Sözgelimi Eyüpsultan veya Üsküdar hakkında. Bütün bunların şehre bu bakış açısını getiren anlayış bana göre Osmanlı devlet yönetimindeki bir makamdan kaynaklanıyor; o makamın adı da “bostancı ağa”dır. Bostancı ağa, şehrin şimdiki emniyet müdürü diyelim, fakat emniyet müdürünün görevleri o dönemde sadece şehrin asayişini sağlamak değil, aynı zamanda şehrin yerleşimini, imarını, nerede nüfus yoğunlaşmasının olduğunu, hangi ırkın, hangi kültürürün nerelerde yoğunlaştığını falan da incelemek. Ve bundan sorumlu olan bir bostancı teşkilatı da vardır. Bu bostancı ağanın bir bostancıbaşı defteri bulunur; her padişahta yeniden düzenlenen bir defterdir bu. Bu deftere göre, basitçe şöyle söyleyeyim; padişah efendimiz eğer bir saltanat kayığına biner de kazara “Hadi şu tarafa bir gezelim” derse bostancıbaşı o saltanat kayığına biner. Padişah eliyle işaret edip “Şu yalı kimin?”, “Şu binayı kim, ne zaman yaptı?” diye soruverecek olursa bostancıbaşı o soruya cevap verecek bütün bilgilere haizdir. Bu da şehre hâkim olmak demektir. Bostancıbaşı defterleri bunun için tutulur ve her yapılan bina, özellikle merkezi bölgelerde göze batan, yerleşim alanı olarak açılmakta olan yerler yalılarıyla, köşkleriyle, kışlık ve yazlık yerleşim alanlarıyla hepsi oraya işlenir. Bostancıbaşı o deftere her şeyi kaydeder ve defteri titizlikle korur.
Ahmet Rasim Gibi yazsaydım...
Siz çok yönlü bir yazarsınız, şehir yazarlığı konusunda sizin yazarlığınız ne tarafa düşüyor?
Benim haddim olmaz böyle bir şehir yazarlığı vasfını üstlenmek. “İstanbulcunun Sandığı” adlı kitabımda benim yaptığım şey şu; çeşitli zamanlarda İstanbul üzerine yazmış olduğum, çoğu kıyıda köşede kalmış, resmi bir dergide vesaire yayımlanmış ve çoğu da benim mahremim olan, bugüne kadar da üzerinde fazla durmadığım yazıları bir araya getirerek İstanbul’a borcumu ödemek. Ekmeğini yedim, suyunu içtim ve bu şehri tebcil ederim diyerek bir kitap oluşturduk. İstanbul’a borcumu ödemek istedim bu kitapla. Daha önce pek çok yazı yazılmıştı; bunları bir araya getirerek hadi bir kitap yapalım, içine de resim koyalım dediğimizde ortaya çıkan bir kitap oldu. Fazla da bir İstanbul dikkati, İstanbul gayretiyle, bu maksatla özel olarak oturulup yazılmış bir kitap değil. Bilakis, müteferrik zamanlarda İstanbul’a dikkatimi verdiğim yazıların bir nevi derlemesi diyelim. İskender Pala’nın gözüyle İstanbul diyebileceğimiz bir kitap. Ahmet Rasim gibi şehir yazıları yazsaydım, hiç şüphesiz daha fazla teferruat isterdim.
Yazmak istiyorsunuz sanırım ama vaktiniz yok galiba? Siz de Ahmet Rasim gibi şehir yazıları yazsaydınız, dediğiniz gibi daha teferruatlı şekilde, neler yazardınız?
Mesela bir vapuru yazardım. Sadece bir vapur için bir yazı olurdu örneğin. Ya da bir dilenciyi yazardım. Trafik ışığında geçmek için duran sokak köpeğinin bekleyişini yazardım. İstanbul her gün yazılacak bir malzeme verir. Fakat ben bunları yazmaktan uzağım… Çünkü prensip olarak, senede bir kitap için çalışma zamanı ayırabiliyorum kendime ve onu yazıyorum. Belki bir gazetede yazıyor olsaydım, İstanbul’a dair şehir yazılarına bakabilirdim ve aslında güzel olur. Birisinin bunu yapması lazım. Arkadaşlardan birinin İstanbul yazıları yazmasında yarar var.
Siz Divan edebiyatı yazarken de İstanbul üzerine yazdınız. Öyle bir okuma yapılsa neler neler çıkar… Bir de romanınız var, ‘Katre-i Matem’ tam bir İstanbul kitabıdır aslında...
Tabii, İstanbul Divan edebiyatının içerisinde o kadar derindir ki. Ben “Katre-i Matem”i yazarken İstanbul’u turizm merkezi, teknoloji merkezi, ticaret merkezi olarak insanların gözüne vermek gibi bir ihtiyaç olduğunu düşünmüştüm. Yani dünyanın, pek çok şehre turistik, ticari yahut bilimsel toplantılar için yoğun bakışlarının olduğunu bir hissettiğim dönemdi ve İstanbul’un da göz önüne getirmek, herkesin gözüne bakın böyle bir şehir vardır demek istedim. Ve bu şehir tam manasıyla bu ihtiyaçların hepsine cevap verir, şimdiki görüntüsüne bakmayın, bu şehrin tarihinde buraya gelen elçiler, seyyahlar -“Katre-i Matem”de bahsettiğim gibi- “Dünyaya başkent olması gereken bir yer varsa orası İstanbul olmalıdır” diye itirafta bulunmuşlardır. Ben de İstanbul’u “Katre-i Matem”de rüya gibi bir şehirdir diye yazdım ve rüya gibi bir şehirde geçen polisiyeyi okuyan insanlar İstanbul’a muhakkak gelir, gelmek ister diye düşündüm. Okunan roman hangi şehirde geçiyorsa okur o şehri görmek istiyor hiç şüphesiz.
Yayımlanmadan önce ev hanımları okuyor
Az evvel bahsettiğimiz konuya geri dönecek olursak, disiplinli bir şekilde çalışıyorsunuz ve yılda sadece bir kitaba zaman ayırdığınızı söylediniz. Bunların bir dizgesi var mı aklınızda, romanlara mı öncelik veriyorsunuz, nasıl bir düzenle çalıştığınızı paylaşır mısınız bizimle?
Ben kendimi şöyle programlıyorum, önce maddi olarak günümü sıralayayım size; ofisime sabah 9.30’da geliyorum, akşam 19-19.30’a kadar burada oluyorum ve sürekli okuyup yazıyorum burada. Senede 250 gün bunu yapıyorum ben. Yani bir senede 2 bin 500 saat geçiriyorum okumak ve yazmakla. Bu da bir kitap ediyor. Ben bir romanı yazarken 2 bin 500 saat olarak hesap ediyorum, sene olarak değil. Bu çalışma temposunu şöyle kullanmak istiyorum; öncelikle ilgi alanımda olan ve yıllardır üzerinde durduğum konular önceliğim. Bunu bir sorumluluk olarak görüyorum, örneğin Fuzuli, Yunus, Yavuz Sultan Selim, Şah İsmail benim ilgi alanımdadır ve zaten derslerde de anlatıyorum. Bunları da yazarsam böylece 15 artı 1 senede, 20 yıl artı 1 senede bir kitap yazabilirim. En azından bildiğim, zihnimde oturttuğum konular ve sonra da okumalarım başlıyor. Genelde şubat ayında masamın üstünde yaklaşık 60 tane kitap olur, bunlar yazacak olduğum kitap için okuyacağım kitaplardır ve 3 ay onları okurum. Bu okumalar sırasında da ortaya nasıl bir kitap çıkacağı, kurgusunun nasıl olacağı, hangi bilgileri nerede kullanacağım zihnimde oluşur. Sonra da haziran ve temmuzda oturup yazı işçiliğine geçiyorum ve kitabımı yazıyorum. Kafamın içerisindeki her şeyi döküyorum kâğıda. Ağustos sonuna gelmiş oluyorum böylece ve o zaman da bütün o yazdığım metni baştan sona okuyup çıkaracağım yerleri ayıklıyorum. Okuduktan sonra, konuyla ilgili bilim adamlarına gönderiyorum, tarihçilere yolluyorum; devirdiğim çamları doğrultsunlar diye. Bunu profesyonel olarak her yazdığım kitabın konusuyla ilgili hocalara gönderiyorum. Bunlarla beraber 2 ev hanımına, birkaç öğrenciye vesaire de dağıtıyorum. Yani nerelerde bu kitap cazip geliyor, nerelerde uykunuzu getiriyor, ağır geliyor gibi şeyleri not etmeleri için yolluyorum çünkü benim muhtemel okuyucu kitlemin bir kısmı da onlar. Eylül sonu gibi bu kitaplar geri geliyor bana ve bu prova nüshalar geldikten sonra bütün o düzeltmeleri giriyorum. Ekimde bir daha okuyorum, kasımda birkaç kez daha okuyorum -kimi okumamda üslup yönünden, kimisinde dil, kimisinde anlatım yönünden- ve her okumada biraz daha atıyorum. En son okumamı aralık ayında kitabın konusunun geçtiği yerde yapıyorum. Son okumayı mekânın ruhuyla da bütünleştikten sonra getirip yayınevine teslim ediyorum.
Yeni kitabın konusu belli
Bunu her kitabınızda yaptınız mı? Faydasını gördünüz mü diye de soruyorum bu konuyu.
Tabii, her kitabımda yaptım ve çok büyük faydasını gördüm. “Mihmandar” kitabımda Ebu Eyyüb el Ensari’yi yazdım ve onun Medine’de evinin bulunduğu yere bağdaş kurup, bilgisayarımı dizime koydum ve orada okudum. Düşünün ki peygamberimiz orada oturdu, Ebu Eyyüb el Ensari’nin orada evi vardı, şimdi orası haremin bahçesinde bir yer. Ve anlattığınız hadiseler; hepsi işte şurada oldu, şunu şurada yaptı diye hiç durmadan düşünebiliyorsunuz. Dönecek olursak, aralık ayının sonunda kitabı teslim ediyorum ve ocak ayının ilk haftasında kitabımız çıkıyor. Ocak sonuna kadar da fotoğraf çekimleri, röportajlar, TV programları derken şubat ayının 1’i geldiğinde yine bir 60-70 kitap yığılmış oluyor ve yeniden başlıyorum. Bu kadar titizlik gösterilmesinin nedeni de bir kitap çıktıktan sonra içinde bulunacak bir yanlışın çok büyük bir sorumluluk olmasından ve de tarihe karşı olan sorumluluğumdandır. Siz sormadan söyleyeyim; yeni kitabımda Hz. Peygamber’i anlatıyorum ve elbette bir roman değil, zaten böyle bir şeyi de onaylamıyorum çünkü roman kurguyla eşdeğer yürür ama Hz. Peygamber’in hayatı tamamen net, onu konuştururken bile hadisleri kullanmanız gerekir, onun söylemediği bir şeyi ona söyletemezsiniz. Onun için, yazdığım şey bir roman değil. Bu sefer Hz. Peygamber’in çevresinde yaşayan 40 insanın hikâyesi ve o 40 insanın hikâyesi akarken peygamberimizin de peygamberlik süreci, hidayet yolunu kronolojik olarak anlatmış oluyorum.
Bir roman değil, edebi eser
Bahsettiğiniz 40 kişiyi neye göre seçtiniz?
Önümde 400 kişi vardı, bunlardan 40’ını seçtim. Sebebi şu; Hz. Peygamber’in hayatını kronolojik olarak anlatabilmeme yarayacak zemin oluştursun diye. Mesela kuma gömülen bir kız çocuğunu seçtim, 6 yaşında, meçhul bir kız çocuğu. Cahiliye döneminde, kuma gömülmek üzere olan ve her gece babasının gelip kendisini kuma gömeceğini bekleyerek uyuyan ya da bu yüzden uyku tutmayan bir kız çocuğunu anlattım. Bu kız çocuğunun geceleri, çadırın kendisine ayrılan bölümdeki ipin çekileceğini veyahut da kapının mandalının kıpırdayacağını izlemek için gözlerini açık tutmak üzere sabaha kadar nasıl yorularak beklediğini görüyoruz. Yorganın altından devamlı oraya baktığını, babam ha geldi ha gelecek, beni götürecek diye uyuyamadığını görüyoruz. Yani bu hikâyede Cahiliye devrinin nasıl bir toplum yapısında olduğunu da anlatıyorum. Yeni kitap, böyle böyle seçtiğim 40 kişi. Bunların hepsi böyle muhayyel kişiler değil. Ebrehe, Rahip Bahira, peygamberimizin annesi Âmina, sütannesi Âlime gibi kronolojik olarak akışa uygun 40 hikâye. Tek tek birer hikâye olarak da okunabilir ama arka arkaya okunduğunda bir Hz. Peygamber tarihi. Bu bir roman değil, bir edebi eser, bir siyer denemesi.
Neden yazıyorsunuz?
İki sebep var; birincisi, Allah bana güzel bir hayat, iyi bir kalem ve sağlık verdi. Sağlığımın ve bana bahşettiği nimetlerin şükrü olarak çok çalışmam gerekiyor. Benim çalışmam da ancak kalemle olur. Bu kadar güzel bir hayatı yaşıyorum madem, bunun şükrü olarak çalışmalıyım. Çok çalışarak ancak bu borcumu öderim diye çalışıyorum. Her sene bir kitap çıkarmamın nedeni, mademki gençler yazdıklarımı okuyor, o zaman daha çok insana ulaşarak kimseyi kötü yola saptırmıyorum. Kimseye yazdıklarımla fenalık yapmıyorum. Kendi adıma şöyle düşünüyorum; insanların daha iyi yaşaması için daha toplumsal hadiselere dikkat çekmek, daha bilgili olmalarını sağlamak ve gülümsemelerini artırmak istiyorum. Kars’ta, Edirne’de, herhangi bir yerde bir okur kitabınızı okuyor ve sizi tanımadığı halde size Allah razı olsun diyor bunu yazdığınız için. Onun öyle demesi bile size ağız tadı, gülümseme, olarak yansıyor, hayatınızı onlar güzelleştiriyor. Bunun da kesilmesini istemiyorum açıkçası.
