Başlarken
Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'nde, İslam Mezhepleri Tarihi Anabilim Dalı Başkanı, Prof. Dr. Hasan Onat, Ramazan ayı boyunca AKŞAM'da okurlarla buluşacak. Prof. Onat'la birlikte İslam'a farklı bir bakış açısıyla 'Keşif Yolculuğu'na çıkacağız. Klasik İslami konuların dışında da tespitleri ve yazılarıyla birçok konuda toplumu aydınlatan Prof. Hasan Onat'a, Ramazan'ın önemi, İslam ve akıl, Kur'an-ı Kerim ve evrenselliği, oruç ibadeti hakkında pek çok konuyu sorduk.
Bülent ŞANLIKAN / İSTANBUL
Prof. Dr. Hasan Onat, 'Kur'an'ı ve Hz. Muhammed'i yeniden keşfederek, Ramazan'ın o diriltici soluğunu kalıcı hale getirebiliriz. Farkındalık bilincini yukarı taşıyarak yeni bir medeniyet bilinci oluşturabiliriz. İnsanlığın yeni bir medeniyete ihtiyacı var' diyor. İşte Onat'ın din ekseninde Türkiye-İslam ve Ramazan konusundaki keşifleri:
- Ramazan'ın anlamı aslında nedir?
Ramazan, 1.5 milyar Müslüman'ın yaşadığı dünyanın hemen her yerinde bir şekilde insana varlığını hissettiren bir ay. Burada Ramazan'ın evrensel boyutuna dikkati çekmek istiyorum. Önce bunu görelim. İkincisi, Ramazan bütün anlam ve önemini iki şeyden kazanır; bunlardan biri Kur'an'dır. Çünkü Ramazan; insanoğlunun vahiyle, vahyin de insanla buluştuğu bir zaman dilimidir. İkincisi ise Ramazan ayında oruç tutulur.
KADİR GECESİ'NİN ÖNEMİ
- Ramazanı'ı diğer aylardan bu denli önemli, farklı kılan bilgi Kur'an mıdır?
Mesela Kur'an'da, Kadir Suresi'nde; Kur'an'ın insanla ilk defa buluştuğu Kadir Gecesi'nin bin aydan daha hayırlı olduğuna dikkat çekilir. O geceyi hayırlı kılan farklı kılan, ona daha özel bir anlam katan nedir? İşte o gecede insanlığın Kur'an ile buluşmuş olmasıdır. Kur'an bu derece önemli bir kitaptır. Ramazan'ı, anlamlı ve önemli kılan Kur'an'ın ta kendisidir.
- Kur'an-ı Kerim'in evrensel mesajı...
Kur'an açıkça yüce yaratıcının anlaşılmak için indirdiğini bildirdiği bir kitaptır. Yüce yaratıcıdan insanoğluna ulaşan en büyük mesajdır. Ve Hz. Muhammed peygamber olarak en önemli görevini Kur'an'ı insanlara tebliğ ederek gerçekleştirmiştir. Peygamberlerin temel görevi budur: Allah'tan aldığı vahiyi insanlara açıklama görevidir. Mekke döneminde Müslüman olan hemen tüm insanlar Kur'an'ın etkisinde kalarak Müslüman olmuşlardır.
- İslam'ın kaynağındaki bilgiler...
İslam'ın iki önemli kaynağı vardır: Vahiy yani Kur'an ve akıl. Bu iki kaynak üzerinde İslam devam eder. Şimdi burada tabii hemen peygamberin hadisleri akla gelecek. Elbette onların yeri vardır, onlar akıl kategorisinin içerisindedir. Çünkü Kur'an, Hz. Muhammed'i diğer insanlardan ayıran temel vasfın Allah'tan vahiy alıyor olması, olduğunu söyler. Dolayısıyla bunun anlamı Kur'an'ın dışındaki tüm bilgiler, beşeri yani akıl kategorisindedir. İşte Ramazan'ı anlamlı kılanlardan birisi Kur'an'dır. Kur'an çok değiştirici dönüştürücü bir kitaptır.
KENDİNLE YÜZLEŞMEK
- Müslümanlar Kur'an'ı okuyorlar mı yoksa bundan çekiniyorlar mı?
Kur'an birebir inanana tekabül eden bir kitaptır. Niçin bazı Müslümanlar Kur'an okumaktan korkarlar? Bana göre kendileriyle yüzleşmekten korktukları için. Bakın, her şeyden önce Kur'an 'zanla hareket etmeyin' der. Kur'an doğru bilgiyle, belgeyle hareket etmenizi ister. O zaman spekülasyon yapamazsınız. Bir başkası hakkında kötü zanda bulunamazsınız. Çünkü zannın bir kısmının günah olduğunu söyler Kur'an. Müslüman insan bilgi belgeyle konuşur.
- Kur'an aklı mı öne çıkarıyor?
Kesinlikle. Burada Hz. Muhammed der ki; aklı olmayanın dini yoktur. Kur'an'da 3 yüze yakın yerde; 'düşünmez misiniz, akıl etmez misiniz, ibret almaz mısınız' diye insanları akla, düşünmeye, ibret almaya davet etmiştir. Bu insanlık tarihinde bir devrimdir aslında. Çünkü İslam'la birlikte yeni bir bakış açısına sahip olmuştur insanoğlu. Bu bakış açısı bugünkü modern bilimle de örtüşen bir bakış açısıdır.
İPİN UCU NEREDE KOPTU?
- Avrupa Orta Çağ'da en karanlık dönemi yaşarken, İslam dünyası en parlak dönemini yaşıyordu. İpin ucu sonraki asırlarda neden koptu?
Olağanüstü parlak bir dönem vardır İslam'ın erken döneminde. Her şeyden önce akıl öne çıkmıştır; tabiat büyüsünü kaybetmiştir: Artık Müslüman'ın tabiatla ilişkisi birebir gerçeklik ilişkisidir. Bu bir devrimdir aynı zamanda. Müslüman insan bu yüzden İslam'ın ilk 3 asrında muhteşem bilimsel gelişmelere imza atmıştır. Galile'den 500-600 sene önce Müslümanlar dünyanın döndüğünü biliyorlardı. Batı, aklı kilisenin ipoteğinden kurtarıp özgürleştirdiği için, hem Rönesans ve reformda, hem de sanayi devriminde başarıya ulaştı ve bugünkü Batı uygarlığını yaratmayı başardı. Müslümanlar ise, aklı mahkum ettikleri için maalesef bilimden koptular ve bilginin gücüne sahip olma imkanını yitirdiler ve nesne konumuna düştüler.
- Müslüman'ın aklı keşfetmesinin yolu nereden geçer?
Kur'an aklı öne çıkartırken, Müslüman geçmişteki bilginin tekrarını ön plana çıkarmaya başladı ve Müslüman aklın varlığını bile unuttu. O yüzden bana göre Müslüman'ın yapması gereken ilk iş, aklın varlığını yeniden keşfetmektir. Çünkü Hz. Muhammed diyor ki; 'tefekkür gibi ibadet olmaz.' Yani, düşünmek gibi ibadet olmaz. Bu olağanüstü bir şeydir ve Kur'an diyor ki; yerini de vereyim, Yunus Suresi 100. Ayet; 'Aklını kullanmayanlar pislik içinde kalırlar. Onların üstüne pislik yağar.' Bu bence günümüzdeki 1.5 milyar Müslüman'ın yaşadığı olumsuzlukları daha da anlaşılır kılan uyarı niteliğinde bir ayettir.
KUR'AN OKUMAK
- Kuran-ı Kerim'in anlamını bilerek okumak konusunda neler söyleyebilirsiniz?
Ramazan'a anlam katan iki şeyden biri oruç ise, diğeri de Kur'an'dır. Sözün özü, Müslümanlar Kur'an'ı yeniden keşfetmek mecburiyetindedirler. Bu, Müslüman olmanın gereği önemli bir sorumluluk ve zorunluluktur. Bu yüzden Ramazan ayında yapılabilecek en iyi iş, anlayarak Kur'an okumaktır. Bu ibadet midir? Evet anlayarak okuma faaliyeti, mealinden Kur'an okumak bir ibadettir. En az anlamaksızın okumak kadar ibadettir.
- Farklı Kuran-ı Kerim meallerini okumamız bize ne katar?
İşin doğrusu Kur'an'ı orjinalinden okuyup anlamaktır. Bu Arapça bilmeyi gerektirir. Arapça bilen insan, Kur'an'ı bir başka dile tercüme edebilir. Ancak, iİyi bir tercüme için sadece dilbilgisi yetmez. Ayrıca bir bütün haline Arap kültürüne de vakıf olmak gerekir. Ayrıca Türkçe'ye tercüme yapılacaksa, hem Türkçe'nin hem de Türk kültürünün de iyi kavranılmış olması lazımdır. Benim önerim, Kur'an'ı anlamak isteyenler birden fazla meali karşılaştırmalı olarak okuyabilirler.
İSLAM AKLA AYKIRI DEĞİL
- İslam'ı yeterince anlayıp yorumlayabiliyor muyuz?
Bana göre 1.5 milyar Müslüman'ın şu andaki konumu özne konumu değildir. Özellikle bu milletin özne olması gerekiyor. Bu millet özne olarak yaratılmış bir millet, yalnız tarih bizi şu noktada uyarıyor, bilginin gücüne sahip olmayanlar özne olamazlar. Şu anda bizim en büyük sıkıntımız bilginin gücüne sahip olamamak. Ancak aklını kullanmayanlar pislik içinde kalacağına göre, aklı kullanmaksızın bilginin gücüne sahip olmaktan söz edemeyiz. Öyleyse bu keşif yolculuğunun bizi getireceği noktalardan birisi aklı yeniden keşfetmektir. İslam söz konusu ise, İslam'ın olduğu yerde akla aykırı bir şey olmaz. Aklı aşan hususlar olabilir. O yüzden bence keşfin odak noktasında insanın kendini keşfi, kendi aklını keşfi olmalıdır ve buradan da bu keşif yolculuğu bizi geleceğe yönlendirebilmelidir.
'BİZ ADAM OLMAYIZ' SENDROMU
- Sizce Batı İslamiyet'e nasıl bakıyor?
Kişisel kanaatim, Türkiye'de son 2 asırdır Batılılar tarafından bize yüklenilen bir psikoloji var. Bunun adı aslında, öğrenilmiş çaresizliktir. Ernest Renan'ı hatırladım mesela... Diyor ki, Müslümanların başında bir demir çember var. Bu kırılmadıkça uygarlaşamazlar. Bakın bu cümle içten içe Türkiye'de, son 2 asırdır 'biz adam olmayız' kalıbına bürünmüştür.
YENİ UYGARLIĞIN BEŞİĞİ NEDEN TÜRKİYE OLMASIN?
- İlahiyatçı olarak Türkiye'de din eksenindeki tespitleriniz neler?
Türkiye diğer İslam ülkelerinden farklı. Ama bu farkın nereden kaynaklandığı konusunda kimse kafa yormuyor. Bu fark genelde cumhuriyet ve demokrasiden ileri gelen bir farktır. Bu fark binlerce yıllık devlet geleneğinden gelen bir farktır ve dolayısıyla şimdilerde çok göz ardı ediliyor. Çünkü anlık hafızayla düşünen bir topluma dönüştük neredeyse. Oysa geçmişi olmayan bir toplumun geleceği olmaz. Üstelik de şu anda Türkiye'de yaşanan sorunların önemli bir kısmının geçmişten ötelenerek gelen sorunlar olduğunu hemen burada belirtmek lazım.
- Türkiye sizce kritik bir eşikte mi?
Evet doğru, Türkiye kritik bir eşikte. Din birleştirici olma vasfını kaybetmeye başladı. Bizim sanıyorum tarih bilincine sahip insanlar olarak, Türkiye'nin geleceğini, Müslümanların geleceğini hatta insanların geleceğini düşünen insanlar olarak yapmamız gereken bazı şeyler var. Artık Paul Tillich'in ifadesiyle 'olma cesareti'ni ortaya koymamız gerekiyor. Olma cesareti bilgiden kaynaklanır, bilimden kaynaklanır ve bu cesaret insan olma onurunu derinden hissetmekten kaynaklanır.
- Yeni dünya düzeninde Türkiye'nin rolü?
Türkiye, zaman geçirmeden, odağında dinin yer aldığı din-siyaset, din-demokrasi, din-laiklik gibi birtakım sorunların üstesinden gelmek mecburiyetinde. Bu bir anlamda hayat memat meselesi. İslam gibi akla, bilime önem veren, düşünmeyi ibadet kabul eden bir dinrin mensupları, Batı standartlarının daha ilerisinde bir demokrasi ve laiklik oluşturabilir. Türkiye'nin şimdilerdeki konumu, bir zamanların Endülüs'ünü hatırlatıyor. Orada Müslüman birikimiyle Batı kafası buluşmuştu. Bu buluşmadan Rönesans, reform ve Batı uygarlığı çıktı. Bugün ise, Türkiye' de Batı'nın birikimi ve tecrübesiyle, İslam'ın uygarlığa vücut veren kök hücreleri buluşmaktadır. Türkiye'nin sancılarının önemli bir kısmının mayalanma sancıları olduğu akla gelmektedir. İnsanlığın muhtaç olduğu yeni bir uygarlığın beşiği niçin Türkiye olmasın?
