Mor Papatya
Kilo vermek son yıllarda büyük bir problem haline geldi. Diyet yapanlar, spora gidenler, açlık diyetine başvuranlar diye liste uzayıp gidiyor. Çünkü kilo vermek bazı insanlar için gerçekten zor. Peki, ama neden?
BBC'de yer alan habere göre Tıp dergisi The Lancet'te yayınlanan ve İngiltere, Avustralya, Yeni Zelanda ve ABD'deki insanlar üzerinde yapılan bir araştırmaya göre, her 10 kişiden 8'i obezitenin yalnızca yaşam tarzı tercihleriyle tamamen önlenebileceğini söyledi.
Ancak 20 yıldır obez ve aşırı kilolu hastalarla çalışan bir diyetisyen olan Bini Suresh, bu fikir karşısında çileden çıkmış durumda.
Ona göre bu, resmin yalnızca bir kısmı.
"Sıklıkla motivasyonu yüksek, bilgili ve tutarlı bir şekilde çabalayan ancak yine de kilo ile mücadele eden hastalar görüyorum."
WeightWatchers'ın tıbbi direktörü Dr. Kim Boyd, "'İrade' ve 'özdenetim' gibi terimler yanlış kelimelerdir" diyor:
"Onlarca yıldır insanlara daha az yemeleri ve daha fazla hareket etmeleri söylendi ve kilo verecekleri söylendi. Ancak obezite çok daha karmaşık bir durum."
Kendisi ve konuştuğum diğer uzmanlar, bir kişinin obez olmasının sayısız nedeni olabileceğini ve bunlardan bazılarının henüz tam olarak anlaşılamadığını öne sürüyor. Ancak açık olan şey, bu konuda herkesin eşit "yarışmadığı".
İngiltere'de hükümet bunun üstesinden gelmek için bazı düzenlemelere başvurdu.
En son adım, atıştırmalık yiyecek reklamlarının televizyonda akşam 9'dan önce ve internette tamamen yasaklanması oldu. Bu adım bugün yürürlüğe giriyor.
Yine de pek çok kişi bunun da İngiltere'de her dört yetişkinden birini etkileyen obezite sorunuyla mücadelede sınırlı etkisi olacağını düşünüyor.
BİYOLOJİYLE MÜCADELE
Şiddetli obezite ve ilgili endokrin bozuklukları olan hastaları tedavi eden danışman endokrinolog Prof. Sadaf Farooqi, "İnsanların aldıkları kilo genlerinden önemli ölçüde etkileniyor" diyor.
Bazı genlerin, mide tarafından beyne gönderilen sinyallere yanıt olarak açlık ve tokluğu düzenleyen beyin yollarını etkilediğini söylüyor.
"Bu genlerdeki varyantlar veya değişiklikler obezite hastalarında bulunur, bu da daha aç hissettikleri ve yemekten sonra tok hissetme olasılıklarının daha düşük olduğu anlamına gelir."
Bu genlerin belki de en önemlisi MC4R geni. Aşırı yemeyi teşvik eden ve daha az tok hissetmemizi getiren bu gendeki mutasyon, küresel nüfusun yaklaşık beşte biri tarafından taşınıyor.
Prof. Farooqi, "Diğer genler metabolizmayı, yani ne kadar hızlı enerji yaktığımızı etkiliyor" diye ekliyor.
"Bu, bazılarının aynı miktarda yemek yiyerek diğer insanlara göre daha fazla kilo alacağı ve yağ depolayacağı ya da egzersiz yaptıklarında daha az kalori yakacakları anlamına gelir."
Kilo üzerinde etkisi olan binlerce gen olabileceğini ve bunlardan sadece 30 ila 40'ı hakkında ayrıntılı bilgiye sahip olduğumuzu tahmin ediyor.
İRADENİN SINIRLARI
Ancak bu bile hikâyenin sadece bir kısmı. Cerrah ve Why We Eat Too Much (Neden Çok Fazla Yeriz?) kitabının yazarı Andrew Jenkinson, sağlıklı bir kilo olup olmadığına bakılmaksızın herkesin metabolizmasının "doğru kilo" olarak belirlediği bir kilo aralığı olduğunu söylüyor.
Bu, ağırlık noktası teorisi olarak biliniyor.
"Bu[belirlenen ağırlık]genetik faktörlerin yanı sıra yemek ortamınız, stres ortamınız ve uyku ortamınız gibi diğer faktörler tarafından da belirlenir."
Bu da vücut ağırlığının bir termostat gibi olduğu anlamına gelir. Vücudunuz tercih edilen aralığı korumayı amaçlar. Bu teoriye göre, kilo bu "ayar noktasının" altına düşerse, açlık artar ve metabolizma yavaşlar, tıpkı bir termostatın çok soğuk olduğunda ısıyı artırması gibi.
Dr. Jenkinson'a göre, bunu irade gücüyle değiştirmek çok zordur.
Bu aynı zamanda bazı katı diyetlerin zararlarını da açıklayabilir. "Örneğin, 90 kiloysanız ve beyniniz 90 kilo olmanızı istiyorsa fakat bu size fazla geliyorsa, düşük kalorili bir diyete girip 10 kilo kaybederseniz, vücudunuzun buna tepkisi açlıktan ölmekle aynı olacaktır" diyor.
DOYMAK BİLMEZ BİR İŞTAH VARSA...
Jenkinson "Doymak bilmez bir iştah, yiyecek arama davranışı ve düşük bir metabolizma tepkisi verecektir" diye ekliyor. "Bu iştah sinyalleri son derece güçlüdür. Susuzluk sinyali kadar güçlüdürler, hayatta kalmamıza yardımcı olmak için çalışırlar. Doymak bilmez bir iştah, görmezden gelinmesi gerçekten çok zor bir şeydir."
Bunun arkasındaki bilime gelince, Dr. Jenkinson yağ hücreleri tarafından üretilen bir hormon olan leptinin rolüne işaret ediyor. "Temel olarak kilo ayar noktanızı kontrol eden beynin bir parçası olan hipotalamusa, vücudun ne kadar enerji depoladığını söylemek için bir sinyal verme görevi görür.
"Hipotalamus leptin seviyesine bakacak ve eğer çok fazla enerji veya çok fazla yağ depoladığımızı görürse, iştahımızı azaltarak ve metabolizmamızı artırarak davranışımızı otomatik olarak değiştirecektir."
En azından leptin bu şekilde çalışmalıdır. Fakat uzmanlar bunun çoğu zaman başarısız olduğunu söylüyor.
Bunun nedeni leptin sinyalinin insülin ile bir sinyal yolunu paylaşmasıdır. "Dolayısıyla insülin seviyeleri çok yüksekse, leptin sinyalini seyreltir ve beyin aniden ne kadar yağ depolandığını algılayamaz."
İyi haber şu ki, bu ayar noktası sabit değildir. Sürekli yaşam tarzı değişiklikleri, iyileştirilmiş uyku, stres azaltma ve uzun vadeli sağlıklı alışkanlıklar yoluyla kademeli olarak değişebilir.
Bir termostatı sıfırlamak gibi. Zaman içinde, yavaş ve tutarlı ayarlamalar vücudun yeni, daha sağlıklı bir aralığı kabul etmesine yardımcı olabilir.
Aşırı kilolu veya obez olarak sınıflandırılan yetişkinlerin oranı son on yılda istikrarlı bir şekilde arttı. İngiltere'de Sağlık Vakfı'nın 2025 analizi, ülkedeki yetişkinlerin %60'ından fazlasının artık bu kategoriye girdiğini göstermektedir (yaklaşık %28'i obezdir).
Bunun bir nedeni de kalitesiz, yüksek kalorili gıdaların ve özellikle de aşırı işlenmiş gıdaların çokluğu ve satın alınabilirliğidir. Buna fast food ve şekerli içeceklerin agresif pazarlama ve reklamları, büyüyen porsiyon boyutları ve fiziksel aktivite için sınırlı fırsatlar (genellikle kent yaşamı veya zaman baskısı) eklendiğinde obezite için uygun şartlar ortaya çıkmış olur.