Merve Kantarcı Çulha
Aniden başlayan, sırt ve göğsü adeta yırtan bir ağrı... Pek çok hastanın kas ağrısı diyerek geçiştirdiği bu durum, aslında ana atardamarın sessiz çığlığı olabilir.
Tıpta zamanla yarışın en keskin olduğu durumlardan biri olan aort yırtılması, çoğu zaman sinsi bir şekilde ilerliyor ve şiddetli bir ağrıyla kendini gösteriyor. Halk arasında sadece ileri yaş hastalığı olarak bilinse de genetik faktörler ve kontrolsüz tansiyon, bu riski genç yaşlara kadar düşürebiliyor. Peki, aort yırtılması belirtileri neler, hançer saplanması hissi gerçekten tek belirti mi?
Kalp ve Damar Cerrahisi Uzmanı Prof. Dr. Serkan Burç Deşer, Merve Kantarcı Çulha'nın sorularını yanıtlarken, yüksek tansiyondan ağır sporlara, genetik risklerden TEVAR yöntemine kadar aort cerrahisindeki kritik süreci mercek altına alıyor. İşte hayat kurtaran "altın saatlerin" anatomisi...
Aort yırtılması genellikle çok şiddetli bir ağrıyla başlıyor ancak bazen başka hastalıklarla karıştırılabiliyor. Bir hasta, yaşadığı ağrının basit bir kas ağrısı mı yoksa hayati bir aort yırtılması mı olduğunu o kritik dakikalarda nasıl ayırt edebilir? 'Hançer saplanması' hissi bu işin tek belirtisi midir?
Akut aort diseksiyonunun hastalar tarafından tarif edilen en tipik şikâyeti yırtılır tarzda göğüs veya sırt ağrısıdır. Hastalar aortun içerinden yırtılmasını adeta bir soğanın kabuklarının ayrılması gibi hissederler. Bazen bu durum kalp krizi ağrısı ile de karışılabilir. Kas ağrısı genellikle hareket edince artar ve dinlenince azalır ancak damar yırtılmasının ağrısı çok şiddetli olup narkotik ağrı kesicilerle bile azalmayabilir.
Halk arasında bu durumun genellikle ileri yaş hastalığı olduğu düşünülür. Ancak genetik faktörler, yüksek tansiyon veya yoğun spor aktiviteleri bu riski genç yaşlara çeker mi? Kimler 'saatli bomba' üzerinde yaşadığından habersiz olabilir?
Evet, kontrolsüz yüksek tansiyon bu akut aort damarı yırtılmasının en sık sebebidir ancak bazı genetik bağ doku hastalarında da benzer şekilde aort damarı daha erken yaşlarda genişleyebilir.
Yıllardır kontrolsüz çok yüksek tansiyon ile yaşayan hastaların aort damarı zamanla adeta bir balonun genişlemesi gibi genişler ve bir noktadan sonra aynı balonun patlaması gibi patlayabilir.
En yüksek risk kontrolsüz yüksek tansiyonu olan 50 yaş ve üzeri hastalarda görülür. Aort damarının bir kez genişlediği saptanırsa yüksek tansiyondan ve tansiyonu yükseltebilecek uğraşlardan kaçınmak gerekir. Örneğin, uzun süren yorucu sporlar, yüksek ağırlıkların kaldırıldığı sporlar veya ani patlayıcı hareket gerektiren sporlardan kaçınmak gerekiyor.
Tıpta 'altın saatler' kavramı aort yırtılmasında ne kadar dar bir süreyi kapsıyor? Müdahale edilmeyen her saatte hayati riskin yüzde kaç arttığını biliyoruz? Bu yarışta hastaneye ulaşana kadar yapılması gereken (veya asla yapılmaması gereken) ilk yardım hamleleri nelerdir?
Hayati riski yüksek olan bu hastalıkta ilk 48 saatte hastaların hayatlarını kaybetme riski yüzde 50'ye kadar çıkıyor, bu yüzden aort damarı yırtıldığı andan itibaren zamanla yarışmak gerekir. Böyle yırtılır tarzda çok şiddetli göğüs ağrısı olan hastaların bir an önce bu hastalığın tedavi edilebileceği merkezlere başvurmaları gerekir. Yüksek tansiyonu normal seviyelere indirmek çok önemlidir.
Eskiden aort ameliyatları çok büyük kesiler ve yüksek riskli işlemler olarak bilinirdi. Günümüz teknolojisinde 'stent' veya 'kapalı yöntemler' (EVAR/TEVAR) aort yırtılmalarında ne kadar yaygın kullanılıyor? Ameliyat sonrası hastayı nasıl bir yeni yaşam bekliyor?
Aort damarı kalpten çıkıp beyine giden dallarını verdikten sonra sol kol damarını verene kadar olan bölümün tedavisinde altın standart yöntem hala açık cerrahi yöntemdir, çünkü bu yöntemde hem aort damarı değiştirilir hem de ihtiyaç halinde aort kapak değiştirilebilir. Sol kol damarından sonraki aort bölümünde ise altın standart yöntem kapalı stent-greft dediğimiz TEVAR yöntemidir.
Uygun hastalarda, tüm aort damarına kapalı yöntemle stent-greft konulmasına başlanılmıştır. Kapalı yöntemler en az açık yöntemler kadar yaygın bir şekilde gerçekleştirilmektedir. Ameliyat sonrası dönemde hastaları yüksek tansiyonlarının kontrol altına alındığı daha sakin, stressiz, sağlıklı beslenmenin ön planda olduğu bir yaşam tarzı bekliyor.
Hiçbir belirti yokken aort damarının genişlediğini (anevrizma) fark etmek mümkün mü? Rutin kontrollerde hangi tarama testi hayat kurtarır? Tansiyon kontrolü dışında, aort sağlığımızı korumak için beslenme ve stres yönetiminde neleri alışkanlık haline getirmeliyiz?
Normal koşullar altında aort damarı yırtılana kadar veya kitle etkisi yapıp komşu organlara bası yapana kadar herhangi bir semptom vermez.
Rastlantısal olarak yapılan başka tetkikler ile tanı konulabilmektedir. Özellikle 65 yaş üstü, kontrolsüz hipertansiyonu olan, erkek, sigara içen ve KOAH hastalığı olanlar risk altındadır.
Yüksek tansiyonun kontrol altına alınması, yıllık bir defa ekokardiyografi ve batın ultrasonu yapılması önerilmektedir.
Lifli gıdalar ile beslenerek kabız olmaktan ve ıkınmaktan kaçınmak, ıkınarak yani zorlanarak ağır eşyalar kaldırmak, kalbi çok yorucu ve zorlayıcı etkinliklerden kaçınmak gerekir.